– प्राची हाटकर
ससा आणि कासवाची शर्यत या गोष्टीमध्ये कासव जिंकला. मात्र आता वाढते तापमान, उद्ध्वस्त अधिवास यामुळे कासवांचा संघर्ष सुरू आहे. हवामान बदल विरुद्ध कासव यात कोण जिंकणार?

हवामान बदलाचा प्रभाव संपूर्ण पर्यावरणावर जाणवत आहे आणि त्याचे दुष्परिणाम समुद्री जैवविविधतेवरही स्पष्टपणे दिसून येतात. समुद्री कासव ही प्राचीन सरीसृप प्रजाती असून ती सुमारे 10 कोटी वर्षांपासून अस्तित्त्वात आहे. मात्र, सध्या वाढते तापमान, समुद्रपातळीतील वाढ आणि मानवी हस्तक्षेप यामुळे त्यांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे.

विशेषतः तापमानवाढीमुळे कासवांच्या पिल्लांचे लिंग गुणोत्तर बदलत आहे, तर वादळे आणि समुद्रपातळीतील वाढ यामुळे त्यांच्या निवासस्थानांवर गंभीर परिणाम होत आहे. समुद्री कासव समुद्राच्या परिसंस्थेमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. ते समुद्री गवताच्या कुरणांचे आणि प्रवाळ भित्तींचे आरोग्य राखण्यात मदत करतात, पोषक तत्त्वांचे सायकलिंग सुलभ करतात आणि इतर सागरी जीवनासाठी निवासस्थान प्रदान करतात.

कासवांच्या संख्येत घट झाल्याने, त्यांच्या या महत्त्वपूर्ण भूमिकांची कार्यक्षमता कमी होते, ज्यामुळे महासागरांचे एकूण आरोग्य प्रभावित होते. कासवांच्या लोकसंख्येचे पुनरुज्जीवन सुनिश्चित करणे हे सागरी परिसंस्थेचे आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी आवश्यक आहे. सर्व समुद्री कासवांना वन्यजीव संरक्षण कायद्याच्या अनुसूची-I अंतर्गत संरक्षण दिले जाते, ज्यामुळे त्यांना भारतात सर्वात उच्च स्तराचे संरक्षण प्राप्त होते.

जगभरात समुद्री कासवांच्या एकूण सात प्रजाती आढळतात. भारताच्या समुद्रकिनार्‍यावर प्रामुख्याने पाच समुद्री कासवांच्या प्रजाती आढळतात- ऑलिव्ह रिडले कासव (Lepidochelys olivacea) – भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम किनार्‍यांवर मोठ्या प्रमाणात आढळते. ग्रीन टर्टल (Chelonia mydas) – गुजरात, लक्षद्वीप आणि अंदमान-निकोबार बेटांवर आढळते.

हॉकसबिल कासव (Eretmochelys imbricata) – अंदमान आणि निकोबार बेटांवर आढळते. लेदरबॅक कासव (Dermochelys coriacea) – अंदमान आणि निकोबार बेटांवर आढळते. लॉगरहेड कासव (Caretta caretta) – भारताच्या किनार्‍यावर दुर्मिळ आहे. समुद्री कासवांच्या प्रजनन प्रक्रियेत वाळूचे तापमान महत्त्वाची भूमिका बजावते. वैज्ञानिक संशोधनानुसार, जर वाळूचे तापमान 290 अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी असेल, तर जास्त संख्येने नर कासव जन्माला येतात, आणि तापमान 300 अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त असल्यास मादांची संख्या वाढते.

गेल्या काही दशकांत तापमानवाढ झाल्यामुळे मादी कासवांची संख्या जास्त प्रमाणात वाढत आहे, परिणामी भविष्यातील पिढ्यांसाठी संतुलन बिघडण्याची शक्यता आहे. फ्लोरिडामधील एका संशोधनानुसार, गेल्या दोन दशकांत समुद्री कासवांच्या जन्मलेल्या पिल्लांमध्ये 90 टक्क्यांहून अधिक मादांचा समावेश होता. याचाच अर्थ, नर कासवांची संख्या झपाट्याने कमी होत असून त्यामुळे भविष्यातील प्रजनन क्षमतेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

हवामान बदलामुळे समुद्रपातळी वाढत असून त्यामुळे समुद्री कासवांच्या नैसर्गिक घरट्यांचा नाश होत आहे. अनेक किनारे कमी होत चालले असून, वाढत्या भरतीमुळे अंडी वाहून जात आहेत. या समस्या विशेषतः भारतातील किनारपट्टी भागात अधिक जाणवत आहेत. ओडिशातील गहिरमाथा समुद्रकिनारा, जो जगातील सर्वात मोठ्या ऑलिव्ह रिडले कासवांच्या समूहासाठी प्रसिद्ध आहे, तेथे गेल्या काही वर्षांत समुद्राच्या भरतीमुळे मोठ्या प्रमाणात घरटी वाहून गेली आहेत. परिणामी, या भागातील प्रजनन यशस्वीतेचा दर घटत आहे.

हवामान बदलाच्या प्रभावांव्यतिरिक्त, मानवी हस्तक्षेपही समुद्री कासवांच्या संख्येवर प्रभाव टाकतो. समुद्राच्या तापमानातील बदल, जलप्रदूषण आणि मासेमारीच्या जाळ्यात अडकणे यामुळे कासवांचे मृत्युदर वाढत आहे. माझ्या स्वतःच्या महाराष्ट्रातील कासवांच्या मृत्यूचे हॉटस्पॉट आणि हंगामी नमुने दर्शविणार्‍या नव्या अभ्यासातून संवर्धनाच्या प्रयत्नांना मदत संशोधनात, भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर विशेषतः गुजरात आणि महाराष्ट्राच्या किनार्‍यांवर ऑलिव्ह रिडले आणि ग्रीन कासवांची संख्या कमी होत असल्याचे आढळले आहे.

बहुतेक मृत कासवांचे शरीर मोठ्या प्रमाणात जखमी झालेले आढळले, जे मासेमारी जाळ्यांमध्ये अडकण्याचे द्योतक आहे. समुद्री कासवांचे संवर्धन करण्यासाठी अनेक धोरणे राबवली जात आहेत. स्थानिक समुदाय, संशोधक आणि सरकारी यंत्रणा मिळून विविध प्रयत्न करत आहेत. भारतात ओडिशा, तामिळनाडू आणि महाराष्ट्रात समुद्री कासवांच्या घरट्यांचे संरक्षण करण्यासाठी विशेष प्रयत्न होत आहेत.

मासेमारीसाठी पर्यावरणपूरक जाळ्यांचा वापर आणि नाइट फिशिंगवर निर्बंध लावणे. काही संशोधक वाळूचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी घरटे संरक्षित करण्याचे तंत्रज्ञान वापरत आहेत. हवामान बदलाचा समुद्री कासवांवर होणारा प्रभाव हा फक्त प्रादेशिक नाही तर जागतिक समस्या आहे. तापमानवाढ, समुद्रपातळीतील वाढ आणि मानवी हस्तक्षेप यामुळे समुद्री कासवांच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण झाला आहे.

म्हणूनच, जैवविविधतेचे रक्षण करण्यासाठी वैज्ञानिक संशोधन, स्थानिक प्रयत्न आणि धोरणात्मक बदल आवश्यक आहेत. भविष्यातील समुद्री परिसंस्था संतुलित ठेवण्यासाठी समुद्री कासवांचे संवर्धन अत्यावश्यक आहे.