महाराष्ट्राच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा इतिहास लिहिताना काही व्यक्तिमत्त्वांचे योगदान ठळकपणे अधोरेखित करावे लागते. आपल्या कर्तृत्वाने, कार्यक्षमतेने आणि दूरदृष्टीने विकासप्रकल्पांना गती देणार्‍या अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक नाव म्हणजे डॉ. अनिलकुमार बळीराम गायकवाड! महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाचे व्यवस्थापकीय संचालक तथा उपाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असलेल्या डॉ. गायकवाड यांनी चार दशकांच्या प्रशासकीय आणि अभियांत्रिकी कारकिर्दीत आपल्या कामाचा स्वतंत्र ठसा उमटवला आहे. समृद्धी महामार्गासारखा महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प, दिल्लीतील महाराष्ट्र सदन, मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गावरील मिसिंग लिंक आणि पुणे रिंगरोडसारख्या प्रकल्पांशी जोडले गेलेले त्यांचे नाव म्हणजे कार्यतत्परतेची आणि विकासाप्रतीच्या निष्ठेची साक्ष आहे. म्हणूनच त्यांना रस्ते विकासाचा ‘ब्रँड’ म्हटले तर ते वावगे ठरणार नाही.

माणसाचे मोठेपण केवळ त्याच्या पदावरून ठरत नाही, तर त्या पदावर असताना त्याने केलेल्या कामातून, जपलेल्या मूल्यांतून आणि समाजाशी राखलेल्या नात्यातून ते सिद्ध होत असते. डॉ. गायकवाड यांच्या व्यक्तिमत्त्वात प्रशासकीय शिस्त, कामाप्रती निष्ठा, निर्णयक्षमता, सहकार्‍यांना प्रोत्साहन देण्याची वृत्ती आणि सामाजिक बांधिलकी यांचा सुरेख संगम पाहायला मिळतो. उच्चपदावर पोहोचल्यानंतरही सर्वसामान्य माणसांशी असलेली नाळ कायम ठेवणारे अधिकारी म्हणून त्यांची ओळख आहे.
महाराष्ट्राच्या विकासाला नवी दिशा देणार्‍या समृद्धी महामार्गाची उभारणी हे राज्यातील पायाभूत सुविधा क्षेत्रातील महत्त्वाचे पर्व ठरले. अनेक जिल्ह्यांना जोडणार्‍या या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पात डॉ. गायकवाड यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. व्यापक नियोजन, तांत्रिक आव्हाने, प्रशासकीय समन्वय आणि विविध स्तरांवरील अडचणी यांचा सामना करत प्रकल्पाला गती देणे, हे मोठे आव्हान होते. अशा वेळी संयम, अनुभव आणि काम पूर्ण करण्याची जिद्द या गुणांचा कस लागतो. डॉ. गायकवाड यांच्या कार्यपद्धतीत हे गुण प्रकर्षाने दिसून येतात.
मोठ्या विकासप्रकल्पांमध्ये लोकप्रतिनिधी, स्थानिक नागरिक, विविध शासकीय यंत्रणा आणि अभियंते यांच्यात समन्वय साधणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. केवळ तांत्रिक ज्ञान असून चालत नाही, तर माणसे जोडण्याची आणि अडचणींवर मार्ग काढण्याची क्षमता आवश्यक असते. डॉ. गायकवाड यांनी या बाबींना महत्त्व देत प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीत आपले योगदान दिले. 30 ऑक्टोबर रोजी साजर्‍या होणार्‍या वाढदिवसानिमित्त डॉ. अनिलकुमार गायकवाड यांना मनःपूर्वक शुभेच्छा! त्यांच्या अनुभवाचा आणि कार्यक्षमतेचा उपयोग महाराष्ट्राच्या विकासासाठी होत राहो, नव्या पिढीला त्यांच्या प्रवासातून प्रेरणा मिळो आणि त्यांच्या पुढील वाटचालीस उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य व यश लाभो, हीच सदिच्छा!

महाराष्ट्र सदनाच्या उभारणीतही ठसा

दिल्लीतील महाराष्ट्र सदनाच्या उभारणीतही डॉ. गायकवाड यांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग राहिला. राज्याच्या प्रतिष्ठेचे प्रतीक असलेल्या या वास्तूच्या निर्मितीत नियोजन, बांधकामाचा दर्जा आणि वेळेचे व्यवस्थापन यांना विशेष महत्त्व होते. या प्रकल्पाशी जोडले गेलेले त्यांचे योगदान त्यांच्या प्रशासकीय आणि अभियांत्रिकी अनुभवाची साक्ष देणारे आहे. एखादा प्रकल्प उभारणे म्हणजे केवळ बांधकाम पूर्ण करणे नव्हे, तर त्यामागील संकल्पना प्रत्यक्षात आणणे, विविध यंत्रणांना एकत्रितपणे काम करण्यास प्रवृत्त करणे आणि अपेक्षित दर्जा साध्य करणे होय. या दृष्टिकोनातून डॉ. गायकवाड यांच्या कारकिर्दीचा आढावा घेतला, तर प्रकल्पकेंद्रित कार्यपद्धती हे त्यांचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य असल्याचे जाणवते.

डॉ. गायकवाड यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे सामाजिक बांधिलकी. सन 2020 मधील कोरोना लॉकडाऊनच्या काळात ते शासकीय कामानिमित्त दौर्‍यावर असताना पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यातील करुंज परिसरातील श्रमिकांना त्यांनी वैयक्तिक स्तरावर अन्नधान्याची मदत केल्याचा प्रसंग त्यांच्या संवेदनशील स्वभावाची जाणीव करून देतो. प्रशासकीय जबाबदार्‍या सांभाळताना समाजातील गरजू घटकांविषयी आस्था बाळगणे आणि शक्य तेथे मदतीचा हात पुढे करणे, हे केवळ पदामुळे साध्य होत नाही. त्यासाठी माणुसकीची जाणीव असावी लागते. कोरोनाच्या काळात सततच्या दौर्‍यांदरम्यान त्यांनाही संसर्गाचा सामना करावा लागला; मात्र त्यावर मात करून त्यांनी पुन्हा कामाला सुरुवात केली. दिवसातील अनेक तास शासकीय बैठका, प्रकल्पांचा आढावा, दूरध्वनी आणि विविध स्तरांवरील समन्वय यांत व्यतीत होतात. एवढ्या व्यस्त दिनक्रमातही लोकांशी संपर्क ठेवणे आणि त्यांच्या अडचणी समजून घेणे, ही बाब त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील संवेदनशीलता अधोरेखित करते.

डॉ. अनिलकुमार गायकवाड यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहताना त्यांच्या सामाजिक पार्श्वभूमीचा आणि संघर्षाचा उल्लेख अपरिहार्य ठरतो. मराठवाड्यातील वंचित समाजातून पुढे येत त्यांनी उच्च शिक्षण, तांत्रिक ज्ञान आणि सातत्यपूर्ण परिश्रमांच्या बळावर शासकीय सेवेत उच्च पदापर्यंत मजल मारली. हा प्रवास केवळ वैयक्तिक यशाचा नाही, तर प्रतिकूल परिस्थितीतून मार्ग काढू इच्छिणार्‍या तरुणांसाठी प्रेरणेचा आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांनी प्रेरित होऊन शिक्षण, आत्मविश्वास आणि कर्तृत्वाच्या बळावर प्रगती साधण्याचा संदेश त्यांच्या प्रवासातून मिळतो. सामाजिक परिस्थितीमुळे निर्माण होणार्‍या मर्यादांवर मात करून स्वतःची ओळख निर्माण करता येते, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून दाखवून दिले. कमळ जसे दलदलीत उमलूनही आपले सौंदर्य टिकवते, त्याचप्रमाणे प्रतिकूल परिस्थितीतून पुढे आलेली कर्तृत्ववान माणसे समाजासाठी आशेचा किरण ठरतात. डॉ. गायकवाड यांचे व्यक्तिमत्त्वही अनेक तरुणांना शिक्षण, परिश्रम आणि जिद्दीच्या मार्गाने पुढे जाण्याची प्रेरणा देणारे आहे.

निवृत्तीनंतरही कर्तृत्वाची घोडदौड

30 ऑक्टोबर 2022 रोजी डॉ. गायकवाड शासकीय सेवेतून निवृत्त झाले. मात्र, त्यांचा अनुभव आणि कार्यक्षमता लक्षात घेऊन राज्य सरकारने त्यांना महाराष्ट्र राज्य रस्ते विकास महामंडळाच्या व्यवस्थापकीय संचालक तथा उपाध्यक्षपदाची पुन्हा जबाबदारी दिली. निवृत्तीनंतरही महत्त्वाच्या पदावर काम करण्याची संधी मिळणे, ही त्यांच्या प्रदीर्घ अनुभवाची आणि कार्यक्षमतेची दखल मानली जाते. सध्या त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली पुणे रिंगरोड आणि शक्तिपीठ महामार्गासारख्या महत्त्वपूर्ण प्रकल्पांवर काम सुरू आहे. मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गावरील मिसिंग लिंक प्रकल्पाच्या पूर्ततेतही त्यांचे योगदान महत्त्वाचे राहिले आहे. या प्रकल्पांच्या माध्यमातून वाहतूक अधिक गतिमान करणे, प्रवासाचा वेळ कमी करणे आणि राज्याच्या आर्थिक विकासाला चालना देणे, अशी व्यापक उद्दिष्टे साध्य करण्याचा प्रयत्न आहे. अशा प्रकल्पांमध्ये वरिष्ठ अधिकार्‍यांची भूमिका केवळ निर्णय घेण्यापुरती मर्यादित नसते. नियोजन, अंमलबजावणी, तांत्रिक बाबींचा आढावा, विविध विभागांतील समन्वय आणि कामाच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवणे या सर्व स्तरांवर सातत्याने काम करावे लागते. डॉ. गायकवाड यांच्या कार्यशैलीत या जबाबदार्‍यांप्रती असलेली बांधिलकी दिसून येते.

नितीन गडकरींच्या विश्वासातून संधीचे सोने

प्रशासकीय सेवेत अनेक गुणवान अधिकारी असतात; मात्र त्यांच्या क्षमतेला योग्य संधी मिळाली, तरच त्यांच्या कर्तृत्वाला व्यापक व्यासपीठ उपलब्ध होते. डॉ. गायकवाड यांच्या कारकिर्दीत त्यांना मिळालेल्या संधींचा आणि वरिष्ठांनी दाखवलेल्या विश्वासाचा महत्त्वाचा वाटा राहिला. केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांच्या महत्त्वाकांक्षी पायाभूत सुविधा प्रकल्पांच्या काळात त्यांना काम करण्याची संधी मिळाली. त्यानंतर तत्कालीन बांधकाम मंत्री छगन भुजबळ यांच्या काळातही त्यांच्या अनुभवाचा उपयोग झाला. वरिष्ठांनी सोपवलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे, शासकीय कामकाजात शिस्त राखणे आणि सहकार्‍यांच्या क्षमतेचा योग्य उपयोग करून घेणे, ही त्यांची कार्यपद्धती राहिली. कोणत्याही मोठ्या प्रकल्पाचे यश हे एका व्यक्तीचे काम नसते. त्यामागे अभियंते, अधिकारी, कर्मचारी आणि अनेक यंत्रणांचे सामूहिक प्रयत्न असतात. या सामूहिक प्रयत्नांना दिशा देण्याची क्षमता असलेला अधिकारी म्हणून डॉ. गायकवाड यांच्याकडे पाहिले जाते.

माणसे जोडणारा अधिकारी

एखाद्या अधिकार्‍याची खरी ओळख केवळ त्याने पूर्ण केलेल्या प्रकल्पांवरून होत नाही, तर त्याने सहकार्‍यांशी कसे संबंध जपले, कर्मचार्‍यांना कसे प्रोत्साहन दिले आणि वरिष्ठांनी दाखवलेल्या विश्वासाला कसा न्याय दिला, यावरूनही होते. डॉ. गायकवाड यांच्या कार्यशैलीत सहकार्‍यांना सोबत घेऊन काम करण्याला महत्त्व आहे. शासकीय कामकाजात नियमांचे पालन, पारदर्शकता, वेळेचे नियोजन आणि कामाच्या दर्जाबाबतची जागरूकता या बाबींना अनन्यसाधारण महत्त्व असते. काम निश्चित वेळेत पूर्ण व्हावे, ही अपेक्षा ठेवतानाच सहकार्‍यांना मार्गदर्शन करून त्यांच्याकडून काम करून घेणे, हे नेतृत्वाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. डॉ. गायकवाड यांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत या गुणांचा प्रत्यय येतो. त्यांच्या कार्याची दखल विविध पुरस्कार आणि सन्मानांच्या माध्यमातून घेण्यात आली आहे. आदर्श अभियंता पुरस्कार, राष्ट्रीय गौरव आणि भारत सरकारच्या सांघिक पुरस्कारासारख्या सन्मानांचा उल्लेख त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या टप्प्यांमध्ये करता येईल. मात्र, कोणत्याही पुरस्कारापेक्षा कामातून निर्माण झालेला विश्वास आणि पूर्णत्वास गेलेल्या प्रकल्पांचे योगदान हेच त्यांच्या कार्याचे खरे मूल्यमापन ठरते.

कर्तृत्वाला सलाम, नव्या वाटचालीस शुभेच्छा!

महाराष्ट्राच्या रस्ते विकासाचा प्रवास हा राज्याच्या आर्थिक आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेला आहे. दर्जेदार रस्ते, वेगवान दळणवळण आणि सक्षम पायाभूत सुविधा या विकासाच्या मूलभूत गरजा आहेत. अशा क्षेत्रात चार दशकांहून अधिक काळ काम करताना डॉ. अनिलकुमार गायकवाड यांनी आपल्या अनुभवाचा, तांत्रिक कौशल्याचा आणि प्रशासकीय क्षमतेचा उपयोग केला आहे. कर्तव्यनिष्ठ अधिकारी, अनुभवी अभियंता, सहकार्‍यांना सोबत घेणारा प्रशासक आणि सामाजिक जाणिवा जपणारा माणूस, अशा विविध पैलूंनी त्यांचे व्यक्तिमत्त्व समृद्ध झाले आहे. पद हे जबाबदारी पार पाडण्याचे माध्यम असते आणि कर्तृत्व हे त्या जबाबदारीला दिलेल्या न्यायातून सिद्ध होते, याची जाणीव त्यांच्या कार्यप्रवासातून होते.