Sleep Problems: रात्री पुरेशी झोप घेऊनही सकाळी उठल्यानंतर थकवा, सुस्ती किंवा शरीरात जडपणा जाणवतो का? अनेकांना रात्री ७ ते ८ तास झोपूनही सकाळी ताजेतवाने वाटत नाही. अशावेळी दिवसभर आळस येतो आणि कोणतेही काम करण्याची इच्छा होत नाही. मात्र, यामागे केवळ झोपेचे कमी तास हेच कारण असेल असे नाही. झोपेची गुणवत्ता, अनियमित दिनचर्या, मानसिक ताण किंवा काही आरोग्यविषयक समस्यांमुळेही सकाळी थकवा जाणवू शकतो.

चांगल्या झोपेचा अर्थ केवळ जास्त वेळ झोपणे असा नाही, तर रात्री शांत आणि सलग झोप मिळणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. सकाळी उठल्यानंतरही थकवा जाणवण्यामागची काही संभाव्य कारणे जाणून घेऊया.

१. पुरेशी झोप न मिळणे

अनेकजण रात्री लवकर झोपण्यासाठी अंथरुणावर जातात; मात्र त्यानंतर बराच वेळ मोबाईल पाहत बसतात. त्यामुळे प्रत्यक्ष झोपायला उशीर होतो. अंथरुणावर घालवलेला वेळ आणि झोपेचा वेळ या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. प्रौढ व्यक्तींना साधारणपणे दररोज ७ ते ९ तास झोपेची गरज असते. सातत्याने कमी झोप मिळाल्यास सकाळी थकवा आणि दिवसभर सुस्ती जाणवू शकते.

२. रात्री वारंवार झोपमोड होणे

रात्री आवाज, खोलीतील तापमान, अस्वस्थता किंवा वारंवार लघवीला जाणे अशा कारणांमुळे झोपमोड होऊ शकते. काही वेळा रात्री किती वेळा जाग आली, हे व्यक्तीच्या लक्षातही राहत नाही. मात्र, अशा खंडित झोपेमुळे शरीराला पुरेशी विश्रांती मिळत नाही. परिणामी सकाळी उठल्यानंतरही थकवा जाणवतो.

३. झोपण्याची आणि उठण्याची वेळ निश्चित नसणे

कधी रात्री १० वाजता, तर कधी मध्यरात्री १ वाजता झोपण्याची सवय असल्यास शरीराचे नैसर्गिक झोपेचे चक्र बिघडू शकते. याला सर्केडियन रिदम असे म्हणतात. सुट्टीच्या दिवशी उशिरापर्यंत जागणे आणि दुसऱ्या दिवशी उशिरा उठणे याचाही परिणाम झोपेच्या चक्रावर होतो. त्यामुळे रोज शक्यतो एकाच वेळी झोपणे आणि उठणे महत्त्वाचे आहे.

४. झोपण्यापूर्वी मोबाईल आणि चहा-कॉफीचे सेवन

रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल, लॅपटॉप किंवा टीव्ही पाहिल्यामुळे झोपण्याची वेळ पुढे ढकलली जाऊ शकते. त्याचप्रमाणे संध्याकाळी किंवा रात्री चहा, कॉफी आणि एनर्जी ड्रिंक्सचे सेवन केल्यानेही काही लोकांच्या झोपेवर परिणाम होतो. कॅफिनचा प्रभाव अनेक तास टिकू शकतो. त्यामुळे झोपण्यापूर्वी स्क्रीनचा वापर कमी करावा आणि संध्याकाळनंतर कॅफिनचे सेवन मर्यादित ठेवावे.

५. मानसिक ताण आणि चिंता

दिवसभरातील कामाचा ताण, आर्थिक चिंता किंवा वैयक्तिक आयुष्यातील समस्या यामुळे मन सतत अस्वस्थ राहू शकते. अशावेळी झोपायला गेल्यानंतरही डोक्यात विचार सुरूच राहतात. त्यामुळे झोप लागण्यास उशीर होतो किंवा रात्री वारंवार जाग येते. झोपण्यापूर्वी हलके पुस्तक वाचणे, श्वसनाचे व्यायाम करणे किंवा दुसऱ्या दिवसाच्या कामांची यादी तयार करणे उपयोगी ठरू शकते.

६. स्लीप एपनियाची समस्या

सकाळी थकवा जाणवण्यामागे स्लीप एपनिया हेही एक कारण असू शकते. या समस्येमध्ये झोपेत श्वास घेण्याच्या प्रक्रियेत वारंवार अडथळे येतात. त्यामुळे झोपेची गुणवत्ता खराब होते. मोठ्याने घोरणे, रात्री अचानक श्वास घेण्यासाठी जाग येणे, सकाळी डोके दुखणे आणि दिवसभर झोप येणे ही याची काही लक्षणे आहेत. अशी लक्षणे जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

७. शरीरातील पोषक घटकांची कमतरता

पुरेशी झोप घेऊनही सतत थकवा जाणवत असल्यास त्यामागे शरीरातील काही आरोग्यविषयक समस्या असू शकतात. लोहाची कमतरता, त्यामुळे होणारा अॅनिमिया, थायरॉईडचा त्रास किंवा मधुमेह यांमुळेही थकवा जाणवू शकतो. अनेक दिवस किंवा आठवडे थकवा कायम राहत असल्यास स्वतःहून औषधे घेण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

सकाळी ताजेतवाने उठण्यासाठी काय कराल?

– रोज झोपण्याची आणि उठण्याची वेळ निश्चित ठेवा.
– प्रौढ व्यक्तींनी दररोज ७ ते ९ तास झोप घेण्याचा प्रयत्न करावा.
– झोपण्यापूर्वी मोबाईल आणि टीव्हीचा वापर कमी करा.
– संध्याकाळनंतर चहा आणि कॉफीचे सेवन मर्यादित ठेवा.
– दिवसभर नियमित शारीरिक हालचाल आणि हलका व्यायाम करा.
– झोपण्याची खोली शांत, आरामदायी आणि कमी प्रकाशाची ठेवा.
– झोपण्याच्या अगदी आधी जड जेवण करणे टाळा.

लक्षात ठेवा, सकाळी थकवा जाणवणे ही नेहमीच गंभीर समस्या असेल असे नाही. मात्र, पुरेशी झोप घेऊनही सतत थकवा जाणवत असेल किंवा त्यासोबत इतर त्रास होत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. योग्य कारण समजून घेण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.