– वंदना बर्वे बिहार विधानसभा निवडणुकीचा निकाल रालोआ आणि इंडियाया आघाड्यांसाठी अविश्वसनीय आहे. अभूतपूर्व विजय मिळाला यावर रालोआचा विश्वास बसत नाही आहे आणि एवढा दारूण पराभव झालाच कसा? याचं उत्तर इंडिया आघाडीला सापडत नाही आहे. बिहारच्या निकालाचं खर्या अर्थाने विश्लेषण करायचं झालं तर, खरा फायदा जेडीयू-लोजपाचा झाला आणि नुकसान राजद-काँग्रेसचे झाले. मागच्या निवडणुकीपेक्षा जेडीयूच्या आता दुप्पट जागा आल्या आहेत. चिराग पासवान यांच्या नेतृत्वातील लोक जन शक्ती पक्षाची तर कमालच म्हणावी लागेल. शंभर टक्के यश मिळाले असं म्हणायला हवं. बिहारच्या निकालाने महाआघाडीची घोर निराशा केली आहे. 2024 मधील लोकसभेच्या निवडणुकीत इंडिया ब्लॉकने 10 जागा जिंकल्या होत्या. या विजयाने उत्साहित झालेल्या विरोधी पक्षांना विधानसभेत त्या यशाची पुनरावृत्ती करता आली नाही. सामान्य अंदाजानुसार, लोकसभेच्या 10 जागांच्या हिशेबाने बिहारमध्ये इंडिया आघाडीला किमान 60 जागा जिंकायला हव्या होत्या. परंतु वास्तविकता यापेक्षा फार वेगळी आहे. लोकसभेतील विरोधी पक्ष नेते राहुल गांधी यांची मत चोरी यात्रा असो किंवा तेजस्वी यादव यांची अधिकार यात्रा असो किंवा महिलांसाठी दिलेली मोठी आश्वासने असोत किंवा सामाजिक न्यायाचा सूर असो हे सर्व असूनही महाआघाडीला निर्णायक विजय मिळविता आला नाही. काँग्रेस आणि राजद अपेक्षेनुसार कामगिरी करण्यात अपयशी ठरल्याने आघाडीच्या राजकीय रणनीतीवर गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत. प्रचार आणि रणनीती दोन्ही बाबतीत महाआघाडी अनेक आघाड्यांवर मागे पडल्याचे दिसून आले. राहुल गांधींच्या मत चोरी यात्रा आणि तेजस्वी यादव यांच्या अधिकार यात्रेने उत्साह निर्माण केला. परंतु या उत्साहाचे रूपांतर मतांमध्ये परावर्तीत होऊ शकले नाही, असे निकालावरून दिसून येते. काँग्रेसने निवडणुकीत पुन्हा स्थान मिळवण्यासाठी राहुल गांधींच्या मत चोरी यात्राचा वापर आपले प्राथमिक प्रचार शस्त्र म्हणून केला. या यात्रेचा उद्देश गेल्या वेळी त्यांची मते चोरली गेली होती हे सिद्ध करणे आणि यावेळी जनतेने सतर्क राहावे हा होता. या यात्रेतील तीन प्रमुख कमकुवतपणा समोर आले. ही यात्रा जनकेंद्रितपेक्षा माध्यम-केंद्रित अधिक दिसून आली. मात्र, राहुल गांधी यांचा निवडणूक प्रचार फारसा आक्रमक दिसून आला नाही. तो जनकेंद्रित असण्यापेक्षा माध्यमकेंद्रित वाटत होता. बूथ स्तरावर काँग्रेसच्या संघटनात्मक कमकुवतपणामुळे, यात्रेचा संदेश तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचला नाही. राहुल गांधी यांच्या यात्रा आणि रॅलींनी निश्चितच राजकीय वातावरण निर्माण केले. परंतु काँग्रेस ते मतांमध्ये रूपांतरित करण्याची क्षमता दाखवण्यात अपयशी ठरली. तेजस्वी यादव राजदचे मुख्यमंत्रिपदाचे उमेदवार होते. त्यांनी राज्यभर अधिकार यात्रा आयोजित करून तरुण, शेतकरी, कामगार आणि महिलांना एकत्रित करण्याचा प्रयत्न केला. ही यात्रा गर्दी आकर्षित करण्यात यशस्वी झाली आणि तेजस्वी यांचा उत्साह आणि आक्रमकता अनेक क्षेत्रांमध्ये चर्चेचा विषय बनली. परंतु, प्रत्येक सभेत ते त्यांचे मुद्दे स्पष्टपणे मांडण्यात अयशस्वी ठरले. यावेळी तेजस्वी यांनी त्यांच्या भाषणांमध्ये सभ्यता राखली आणि सामाजिक विभाजन टाळले. जमिनीवर त्यांच्या काही समर्थकांच्या वर्तनामुळे या प्रयत्नांना धक्का बसला. अनेक ठिकाणी त्यांच्या कार्यकर्त्यांच्या व्यवहाराने महाआघाडीला संधी दिल्यास जंगलराज परत येईल या एनडीएच्या आरोपाला आणखी बळकटी दिली. तरुण आणि मध्यमवर्गाने या घटनांना गांभीर्याने घेतले. या निवडणुकीत काँग्रेस पक्ष आघाडीचा सर्वात कमकुवत दुवा असल्याचे सिद्ध झाले. राहुल गांधींचा प्रचार पाहुण्यासारखा होता. ते आले, बैठका घेतल्या आणि नंतर निघून गेले. कोणतीही सुसंगत रणनीती नव्हती. सातत्यपूर्ण पाठपुरावा नव्हता आणि कोणताही स्पष्ट संदेश नव्हता. काँग्रेसची संघटनात्मक कमकुवतपणा आणि निष्क्रिय बूथ रचनेमुळे संपूर्ण आघाडीचे नुकसान झाले. जागावाटपादरम्यान झालेल्या अंतर्गत संघर्षामुळेही आघाडीचे नुकसान झाले. तिकिटांचे वाटप अशा प्रकारे झाले की जणू विजय हा आधीच ठरलेला निष्कर्ष होता. अनेक जागांवर राजद, काँग्रेस आणि इतर मित्रपक्षांना तिकीट देणे ही विजयाची हमी आहे असा विश्वास होता. निकालांनी हा विश्वास पूर्णपणे खोटा ठरवला. याउलट, एनडीएची जागावाटप प्रक्रिया सुरळीत झाली. भाजप, जेडीयू आणि त्यांचे मित्रपक्ष सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत संघटित, आक्रमक आणि धोरणात्मकदृष्ट्या सक्रिय राहिले. भाजपचा बूथ-स्तरीय प्रचार आणि सुव्यवस्थित सोशल मीडिया मोहीम महाआघाडीच्या तुलनेत प्रभावी ठरला. महाआघाडीची रणनीती 1990-2005 काळातील मंडल राजकारणाला आजच्या बदलत्या सामाजिक रचनेशी जुळवून घेण्यात अपयशी ठरली. विकासशील इंसान पार्टी (व्हीआयपी) आणि आयपीपी सारख्या जाती-आधारित पक्षांना एकत्र आणल्यानेही महाआघाडीला अपेक्षित फायदे मिळू शकले नाहीत. जातीय समीकरणे पूर्वीसारखी निर्णायक नव्हती. यावेळी, मतदारांनी अधिक वास्तववादी मुद्दे आणि विश्वासार्ह नेतृत्वाला प्राधान्य दिले. संघटनात्मक कमकुवतपणा, स्पष्ट नेतृत्वाचा अभाव, असंतुलित प्रचार आणि बदलत्या राजकीय वातावरणाला समजून न घेणे हे महाआघाडीच्या पराभवाचे प्रमुख घटक आहेत. प्रचार, संदेशवहन, नेतृत्व, संघटना आणि विश्वासार्हता या सर्व आघाड्यांवर महाआघाडी एनडीएपेक्षा मागे राहिली. लोकसभा निवडणुकीतील यश टिकवून ठेवण्यात आलेले अपयश हे दर्शविते की विरोधकांना त्यांच्या रणनीतीचा पूर्णपणे पुनर्विचार करण्याची आवश्यकता आहे. केवळ गर्दी खेचण्याच्या मोहिमा विजयाची हमी नाहीत. जर महाआघाडीला पुढील निवडणुकीत पुनरागमन करायचे असेल, तर त्यांनी प्रथम हे समजून घेतले पाहिजे की निवडणुका केवळ आश्वासने आणि प्रचारांनी जिंकल्या जात नाहीत, तर व्यापक रणनीती, मजबूत संघटना, स्पष्ट संदेश आणि तळागाळातील लोकांचा विश्वास याने जिंकल्या जातात. महाआघाडीने या चार आघाड्या गमावल्या आहेत, हे येथे महत्त्वाचे.
