Artificial Food Colors: रंगीबेरंगी मिठाई, कँडी, केक, पेये किंवा इतर खाद्यपदार्थ पाहिल्यावर ते खाण्याचा मोह अनेकांना होतो. मात्र, पदार्थ अधिक आकर्षक दिसावा यासाठी वापरले जाणारे कृत्रिम खाद्यरंग आरोग्यासाठी कितपत सुरक्षित आहेत, याचा विचार करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. सध्या खाद्यपदार्थांमधील भेसळ आणि नियमबाह्य कृत्रिम रंगांच्या वापराविरोधात कारवाई सुरू असल्याने हा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे.

अन्न व औषध प्रशासनाचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी भेसळयुक्त पदार्थ आणि नियमबाह्य कृत्रिम रंगांचा वापर करणाऱ्यांविरोधात कारवाईचा इशारा दिला आहे. त्यामुळे ग्राहकांनीही खाद्यपदार्थ खरेदी करताना अधिक जागरूक राहण्याची गरज आहे.

कृत्रिम खाद्यरंग म्हणजे काय?

कृत्रिम खाद्यरंग म्हणजे खाद्यपदार्थांना आकर्षक रंग देण्यासाठी वापरले जाणारे रंगद्रव्य. मिठाई, कँडी, शीतपेये, केक, बेकरी पदार्थ आणि विविध प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांमध्ये त्यांचा वापर केला जाऊ शकतो. पदार्थ दिसायला आकर्षक व्हावा, यासाठी अनेकदा चमकदार रंगांचा वापर केला जातो. मात्र, पदार्थाचा रंग जितका आकर्षक आहे, तितकाच तो आरोग्यासाठी चांगला असेलच असे नाही. विशेषतः नियमबाह्य किंवा अति प्रमाणात वापरलेल्या रंगांबाबत काळजी घेणे आवश्यक आहे.

कर्करोगाचा धोका?

काही कृत्रिम रंगांमध्ये आरोग्यासाठी हानिकारक रासायनिक घटक आढळू शकतात. काही परिस्थितींमध्ये बेंझिनसारख्या कर्करोगाशी संबंधित घटकांची चर्चा होते. त्यामुळे अयोग्य पद्धतीने किंवा मर्यादेपेक्षा जास्त प्रमाणात कृत्रिम रंग वापरलेल्या खाद्यपदार्थांपासून सावध राहणे गरजेचे आहे.

मात्र, प्रत्येक कृत्रिम खाद्यरंगामुळे कर्करोग होतो, असा सरसकट निष्कर्ष काढता येत नाही. कोणता रंग वापरला आहे, त्याचे प्रमाण किती आहे आणि तो कोणत्या पद्धतीने वापरला आहे, यावर संभाव्य परिणाम अवलंबून असतो.

मुलांच्या आरोग्यावर परिणाम?

कृत्रिम खाद्यरंग आणि मुलांच्या वर्तनातील बदल यांच्यातील संबंधाबाबतही काही अभ्यास झाले आहेत. काही संशोधनांमध्ये कृत्रिम रंगांचे सेवन आणि एडीएचडीसारख्या समस्यांमध्ये संभाव्य संबंध असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. मात्र, याबाबत अद्याप ठोस निष्कर्ष उपलब्ध नाही. त्यामुळे मुलांच्या आहारात अत्याधिक रंगीत आणि प्रक्रिया केलेल्या पदार्थांचे प्रमाण कमी ठेवणे हा सुरक्षित पर्याय ठरू शकतो.

अॅलर्जीची समस्या

काही संवेदनशील व्यक्तींना कृत्रिम खाद्यरंगांमुळे अॅलर्जी होऊ शकते. उदाहरणार्थ, टार्ट्राझिन या पिवळ्या रंगामुळे काही व्यक्तींमध्ये अंगावर पुरळ, खाज किंवा इतर अॅलर्जिक प्रतिक्रिया होऊ शकतात. एखादा रंगीत पदार्थ खाल्ल्यानंतर वारंवार अशा प्रकारची लक्षणे जाणवत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल.

कृत्रिम रंगांपासून बचाव कसा कराल?

कृत्रिम खाद्यरंगांपासून बचाव करण्यासाठी प्रक्रिया केलेले पदार्थ कमी प्रमाणात खाणे हा सोपा उपाय आहे. बाजारातील रंगीत कँडी, पेये, मिठाई आणि केक खरेदी करताना त्यावरील लेबल काळजीपूर्वक वाचा. पदार्थात कोणते रंग वापरले आहेत, त्यांची माहिती तपासा. अतिशय चमकदार किंवा संशयास्पद रंग असलेले पदार्थ शक्यतो टाळा.

शक्य तितके ताजे आणि घरचे अन्न खाण्याला प्राधान्य द्या. घरच्या घरी पदार्थ बनवल्यास त्यामध्ये कोणते घटक वापरायचे, यावर आपले नियंत्रण राहते. विशेषतः मुलांना रंगीत प्रक्रिया केलेले पदार्थ देताना पालकांनी अधिक काळजी घेणे गरजेचे आहे.