Bangladesh Unrest । बांगलादेश जळत आहे. शेकडो तरुणांचा मृत्यू झाला आहे. हजारो लोकांना अटक करण्यात आली आहे. शेख हसीना यांची सत्ता गेल्यानंतर आणि त्यांना काही तासात देश सोडावा लागला. अशात आता अनेक शक्यता राजकीय विश्लेषकांकडून वर्तवल्या जात आहे.  बांगलादेशातही अफगाणिस्तानचे उदाहरण अनुसरायला सुरुवात केली. भविष्यात येथे कट्टरतावादी शक्तींचे वर्चस्व राहणार का असाही प्रश्न उपस्थित केला जात आहे.

बांगलादेशच्या स्वातंत्र्यासाठी शेख मुजीबुर रहमान यांनी आपले आणि आपल्या कुटुंबाचे बलिदान दिले. आज त्यांच्या फोटोवर हातोडा मारण्यात आला. स्वत:ला बेरोजगार समजणारे आणि सरकारवर नाराज असलेले तरुण आंदोलक तोडफोड करत आहे. देशातील संग्रहालये पेटवली जात आहे.  तरुण आंदोलकच्या कृती अजिबात समर्थनीय ठरणार नाहीत. लोकशाही देशात हे लाजिरवाणे चित्र आहे.असेही बोलले जात आहे की पडद्यामागे पाकिस्तान आणि चीनने जमियतसोबत शेख हसीना यांच्या सरकारबाबत लिहिलेली स्क्रिप्ट आता खरी ठरताना दिसत आहे.

चीन आणि पाकिस्तानला लगाम घालण्यासाठी, भारताने अलीकडेच बांगलादेशसोबत आणखी एका बंदर करारावर स्वाक्षरी केली, ज्यामुळे चीन आणि पाकिस्तानने एकत्रयेत कट रचला असल्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. यासाठी पुन्हा एकदा त्याच जमात-ए-इस्लामीचा मोहरा म्हणून वापर करण्यात आला, ज्याने पूर्व पाकिस्तान बांगलादेश बनवताना पाक लष्करासोबत नरसंहार घडवून आणला.

Bangladesh Unrest ।जमात-ए-इस्लामीची स्थापना कशी झाली?
बांगलादेश जमात-ए-इस्लामी (BJI) हा बांगलादेशातील सर्वात मोठा इस्लामी पक्ष आहे. ब्रिटीश भारतात मौलाना मौदुदी यांनी 1941 मध्ये त्याची स्थापना केली होती. मौदुदी सुरुवातीला भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसशी वसाहतविरोधी लढ्यात जोडले गेले होते, परंतु लवकरच त्यांनी पक्ष सोडला. यानंतर त्यांनी इस्लामिक राजवट पुनर्स्थापित करण्याच्या मुख्य उद्देशाने गट विकसित केला. हकीमिया ही संकल्पना लोकप्रिय करण्याचे श्रेय मौदुदी यांना जाते. म्हणजेच, सार्वभौमत्व देवाचे आहे, मानवांचे नाही, ज्यासाठी इस्लामिक शासन आवश्यक आहे.

त्यातून जमात-ए-इस्लामीची स्थापना झाली. इस्लामिक मूल्यांनुसार समाजात परिवर्तन घडवणे हा त्याचा उद्देश होता. 1947 मध्ये भारताची फाळणी होऊन दोन स्वतंत्र राष्ट्रे (भारत आणि पाकिस्तान) निर्माण झाली तेव्हा जमात-ए-इस्लामीचे स्वप्न भंगले. पाकिस्तान हे मुस्लिमबहुल राष्ट्र बनले, तर भारत हे धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र बनले. त्यात बहुसंख्य हिंदू आणि मुस्लिम अल्पसंख्याक होते.

मौदुदी धर्मनिरपेक्षता आणि लोकशाहीच्या विरोधात होते. मौदुदींचा सुरुवातीला पाकिस्तानच्या कल्पनेला विरोध होता कारण तो इस्लामी तत्त्वांऐवजी मुस्लिम राष्ट्रवादावर आधारित होता. भारतीय राज्य दोन राष्ट्रांमध्ये विभागले गेले, परंतु जमात-ए-इस्लामीने एकात्मिक मुस्लिम राज्याचे स्वप्न सोडले नाही. सध्याच्या बांगलादेशाला पूर्व पाकिस्तान असे नाव देण्यात आले आणि त्यामुळे येथे जमात-ए-इस्लामी सुरू झाली.

Bangladesh Unrest ।1971 मध्ये पाक लष्कराला पाठिंबा दिला
जमात-ए-इस्लामीने 1971 मध्ये बांगलादेशी स्वातंत्र्ययुद्धात पाकिस्तानी लष्करासोबत काम केले होते. मात्र त्यांना यश आले नाही. या काळात पूर्व पाकिस्तानमधील जमात-ए-इस्लामीचे ‘अमीर’ (‘नेता’) गुलाम आझम हे शांतता समितीचे संस्थापक सदस्य आणि सर्वोच्च नेते होते. जमात-ए-इस्लामीने पाकिस्तानी सैन्याला पाठिंबा देण्यासाठी अल-बद्र आणि अल-शम्स (बंगालीमध्ये राजाकार वाहिनी) सारखे इतर गट देखील तयार केले. पूर्व पाकिस्तानमधील जमात-ए-इस्लामीची विद्यार्थी शाखा सिबिर या इस्लामिक विद्यार्थीने अल-बद्रची निर्मिती केली होती.

त्यावेळी अल-बद्रची मुख्य मोहीम विशेषत: विचारवंतांना मारणे ही होती. अल-शम्स, मुजाहिद आणि पूर्व-पाकिस्तान सिव्हिल आर्म्ड फोर्सेस सारख्या पाकिस्तान समर्थक लढाऊ गटांनी इतर इस्लामी गटांमधील सदस्यांचीही भरती केली. जमात-ए-इस्लामीने इतर इस्लामिक गटांच्या या सदस्यांवर पूर्ण नियंत्रण ठेवले आणि या लढवय्यांसाठी शस्त्रे वाटप आणि लष्करी प्रशिक्षण आयोजित करण्याची जबाबदारी होती.

मात्र, बांगलादेशच्या स्वातंत्र्यानंतर तेथे जमात-ए-इस्लामीला स्थान नव्हते. पाकिस्तानी लष्कराला पाठिंबा देणारे अनेक नेते पाकिस्तानात पळून गेले. राष्ट्रपिता म्हणून शेख मुजीबुर रहमान हे 12 जानेवारी 1972 रोजी स्वतंत्र बांगलादेशचे पहिले पंतप्रधान झाले. धर्मनिरपेक्षता, राष्ट्रवाद, समाजवाद आणि लोकशाही या चार तत्त्वांच्या आधारे त्यांनी बांगलादेशची पहिली राज्यघटना तयार केली. या राज्यघटनेच्या कलम ३८ अन्वये बांगलादेशमध्ये धार्मिक संबंध किंवा उद्दिष्टांच्या आधारावर राजकीय पक्षांवर बंदी घालण्यात आली होती.

Bangladesh Unrest । झियाउर रहमान यांनी जमातला पुनरुज्जीवित केले
शेख मुजीबूर रहमान आणि त्यांच्या कुटुंबाची १९७५ मध्ये हत्या झाली. यासोबतच शेख मुजीब यांची जागा घेण्याची क्षमता असलेल्या इतर चार प्रमुख राष्ट्रीय नेत्यांची हत्या करण्यात आली. त्यानंतर 1977 मध्ये मेजर जनरल झियाउर रहमान बांगलादेशचे राष्ट्रपती झाले. त्यांनी बांगलादेशच्या घटनेतील पाचव्या दुरुस्तीद्वारे जमात-ए-इस्लामीसाठी राजकीय सहभागाचा मार्ग मोकळा केला.

या दुरुस्तीने धर्मनिरपेक्षता आणि समाजवादाच्या तरतुदी रद्द केल्या आणि धर्माच्या आधारावर राजकीय पक्ष स्थापन करण्याची तरतूद केली. झियाउर रहमानच्या मृत्यूनंतर त्यांची पत्नी खालिदा झिया यांनी ती पुढे नेली आणि जमात-ए-इस्लामीला पाठिंबा देत राहिले. यानंतर जमात-ए-इस्लामीने खलिदा झिया यांच्या राजकीय पक्ष बीएनपीसोबत युती केली.

जमात-ए-इस्लामीने बांगलादेश नॅशनलिस्ट पार्टी (BNP), देशाचा प्रमुख विरोधी पक्ष (1986 आणि 1995-1996) सोबतही काम केले. बीएनपी आणि जमात-ए-इस्लामीच्या नेतृत्वाच्या काळात, गैर-मुस्लिम आणि वांशिक अल्पसंख्याक अत्यंत असुरक्षित बनले आणि हे जातीय हिंसाचाराच्या वारंवार घडणाऱ्या घटनांमध्ये दिसून आले.

Bangladesh Unrest । शेख हसीनाने बदला घेतला
2008 च्या निवडणुकीपूर्वी शेख हसीना यांनी जमात-ए-इस्लामीच्या विरोधात आवाज उठवला आणि निवडणुका जिंकल्यानंतर 1970 च्या युद्ध गुन्ह्यांमध्ये सहभागी असलेल्यांना शिक्षा देण्याची घोषणा केली. निवडणूक जिंकल्यानंतर शेख हसीना यांनी 2009 मध्ये आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायाधिकरणाची स्थापना केली आणि 1973 च्या मूलभूत कायद्यात सुधारणा केली.

मूळ कायद्यातील सर्वात महत्त्वाची दुरुस्ती म्हणजे ती ‘व्यक्ती’ व्यतिरिक्त ‘संस्थां’पर्यंत वाढवण्यात आली. जून ते डिसेंबर 2010 दरम्यान अनेकांना अटक करण्यात आली तेव्हा हा कायदा लागू झाला. या कायद्यानंतर पहिल्यांदाच जमात-ए-इस्लामीचा नेता अब्दुल कादर मुल्ला याच्यावर डिसेंबर 2013 मध्ये खटला चालवण्यात आला आणि मुल्ला यांना  फाशी देण्यात आली.

कादर मुल्लाला फाशी दिल्यानंतर जमात-ए-इस्लामीच्या इतर अनेक नेत्यांवर खटला चालवला गेला आणि त्यांना फाशी देण्यात आली. त्यात एप्रिल 2015 मध्ये मोहम्मद कमरूझमान, नोव्हेंबर 2015 मध्ये अली अहसान मोहम्मद मोजाहिद, 11 मे 2016 रोजी मोतीउर रहमान निजामी आणि 3 सप्टेंबर 2016 रोजी मीर कासिम अली यांचा समावेश आहे. यासोबतच 2013 मध्ये उच्च न्यायालयाने जमातची राजकीय पक्ष म्हणून नोंदणी बेकायदेशीर ठरवली होती. या निर्णयानंतर निवडणूक आयोगाने ऑक्टोबर 2018 मध्ये जमातची नोंदणी रद्द केली होती.

Bangladesh Unrest । जमातने शांतपणे आपली ताकद वाढवली
गुप्तचर आणि पक्षाच्या कागदपत्रांनुसार, जमात-ए-इस्लामी गेल्या 15 वर्षांपासून कमकुवत होत असल्याच्या व्यापक समजाच्या विरुद्ध, प्रत्यक्षात ती ताकद वाढत होती. पोलिसांच्या गुप्तचर अहवालानुसार, 2008 मध्ये पक्षाच्या स्थायी सदस्यांची संख्या 23 हजार 863 होती, तर 2023 मध्ये ही संख्या आता 73 हजार झाली आहे, जी तिप्पट आहे.

यासोबतच पक्षाच्या कार्यकर्त्यांची संख्याही तीन पटीने वाढल्याचे 2.21 लाखांवरून 6.39 लाखांवर पोहोचल्याचे दस्तऐवजात म्हटले आहे की, पक्षाच्या महिला कार्यकर्त्यांची संख्या पाचपट अधिक आहे . महिला कामगारांची संख्या चौपट वाढली आहे.

त्याचप्रमाणे सहयोगी सदस्यांची संख्या 2008 मधील 1.03 कोटी होती ती आता 2.29 कोटी झाली आहे. गेल्या 15 वर्षांत पक्षाने शांतपणे आपली स्थिती सुधारल्याचे पोलिस गुप्तचर अहवाल दर्शविते. अहवालानुसार, त्यांनी सर्व 300 मतदारसंघांसाठी उमेदवारांची प्राथमिक यादी तयार केली आणि 10 मंत्रालयांसाठी संभाव्य मंत्र्यांची यादी देखील तयार केली.

2023 च्या निवडणुकीपूर्वी, जमातने उमेदवार निवडताना विविध व्यवसायांशी संबंधित पक्ष कार्यकर्त्यांना प्राधान्य दिले आहे, ज्यात व्यापारी, डॉक्टर, अभियंता, पोलिस आणि माजी नोकरशहा यांचा समावेश आहे. त्यात लोकप्रिय आणि त्यांच्या क्षेत्रात बऱ्यापैकी प्रभाव असलेले लोक निवडले.