Free Train: रेल्वेने प्रवास करताना तिकीट काढणं आणि प्रवासाचं भाडं भरणं ही सामान्य बाब आहे. मात्र, भारतात अशी एक ट्रेन आहे, जिच्यात प्रवाशांना प्रवास करण्यासाठी तिकीट काढावं लागत नाही किंवा कोणतंही भाडं द्यावं लागत नाही. विशेष म्हणजे ही ट्रेन गेल्या अनेक दशकांपासून प्रवाशांना मोफत सेवा देत आहे. पंजाब आणि हिमाचल प्रदेशच्या सीमावर्ती भागात धावणारी भाक्रा-नांगल ट्रेन तिच्या याच वैशिष्ट्यामुळे चर्चेत असते. या ट्रेनचा इतिहास भाक्रा-नांगल धरणाच्या बांधकामाशी जोडलेला आहे. चला तर मग जाणून घेऊया या अनोख्या ट्रेनचा इतिहास आणि तिची वैशिष्ट्ये.

भाक्रा-नांगल ट्रेन नेमकी आहे तरी काय?

भाक्रा-नांगल ट्रेन ही भारतातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण रेल्वेसेवा आहे. या ट्रेनचे संचालन भारतीय रेल्वेकडून नव्हे, तर भाक्रा बियास व्यवस्थापन मंडळ अर्थात BBMB कडून केले जाते. ही ट्रेन भाक्रा आणि नांगल परिसराला जोडते. या मार्गावर प्रवास करताना प्रवाशांना डोंगररांगा आणि निसर्गाचे सुंदर दृश्य पाहायला मिळते.

या ट्रेनचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रवाशांकडून भाडे आकारले जात नाही. त्यामुळे स्थानिक नागरिक, विद्यार्थी आणि इतर प्रवाशांसाठी ही ट्रेन महत्त्वाची ठरली आहे. या ट्रेनमध्ये नियमित प्रवासी तिकीट तपासणीची व्यवस्था नसल्याचेही सांगितले जाते.

धरणाच्या बांधकामासाठी तयार झाली रेल्वे लाईन

भाक्रा-नांगल ट्रेनचा इतिहास १९४८ पासून सुरू होतो. भाक्रा-नांगल धरणाच्या बांधकामाच्या काळात या रेल्वेमार्गाची निर्मिती करण्यात आली होती. धरणाच्या उभारणीसाठी मोठ्या प्रमाणात साहित्य, लोखंड, दगड आणि अवजड यंत्रसामग्रीची वाहतूक करावी लागत होती. तसेच बांधकामाच्या ठिकाणी काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची ये-जा करण्यासाठीही या मार्गाचा उपयोग होत होता.

धरणाचे बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतरही हा रेल्वेमार्ग बंद करण्यात आला नाही. उलट, स्थानिक नागरिकांना प्रवासासाठी त्याचा उपयोग होऊ लागला. पुढे ही ट्रेन परिसरातील लोकांसाठी वाहतुकीचे एक महत्त्वाचे साधन बनली.

किती अंतर धावते ही ट्रेन?

भाक्रा-नांगल ट्रेन साधारण १३ किलोमीटरचे अंतर पार करते. या छोट्या प्रवासात प्रवाशांना निसर्गरम्य परिसर अनुभवता येतो. उपलब्ध वृत्तानुसार, या ट्रेनमधून दररोज सुमारे ८०० किंवा त्याहून अधिक प्रवासी प्रवास करतात.

या ट्रेनचे वेळापत्रक आणि फेऱ्या स्थानिक गरजांनुसार असतात. वृत्तानुसार, नांगल येथून सकाळी ७ वाजून ५ मिनिटांनी ट्रेन सुटते आणि सकाळी ८ वाजून २० मिनिटांनी भाक्रा येथे पोहोचते. परतीच्या प्रवासाच्या वेळेबाबत उपलब्ध वृत्तातील तपशील स्पष्ट नसल्याने प्रवासाचे नियोजन करण्यापूर्वी BBMB कडून अद्ययावत माहिती तपासणे योग्य ठरेल.

ट्रेनमध्ये कोणत्या सुविधा मिळतात?

या ट्रेनची रचना इतर आधुनिक प्रवासी गाड्यांपेक्षा वेगळी आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, या ट्रेनमध्ये डिझेल इंजिन वापरले जाते आणि तिचे काही डबे लाकडाचे बनलेले आहेत. त्यामुळे या ट्रेनला ऐतिहासिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.

स्थानिक नागरिक, शाळकरी मुले आणि रोजच्या कामासाठी प्रवास करणारे लोक या ट्रेनचा वापर करतात. विशेष म्हणजे, मोफत प्रवासाची सुविधा आणि निसर्गरम्य मार्ग यांमुळे या ट्रेनबद्दल पर्यटकांनाही आकर्षण वाटते.

आजही का महत्त्वाची आहे ही ट्रेन?

भाक्रा-नांगल ट्रेन ही केवळ प्रवासाचे साधन नाही, तर देशाच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासाशी जोडलेला इतिहासही आहे. एका मोठ्या धरणाच्या बांधकामासाठी तयार केलेला रेल्वेमार्ग पुढे स्थानिक लोकांच्या उपयोगी पडला, ही बाब विशेष आहे.

आजच्या काळात अनेक ठिकाणी सार्वजनिक वाहतुकीचा खर्च वाढत असताना, ही ट्रेन मोफत सेवा देत असल्यामुळे वेगळी ठरते. मात्र, या ट्रेनची सेवा आणि वेळापत्रक बदलू शकते. त्यामुळे प्रत्यक्ष प्रवास करण्यापूर्वी संबंधित व्यवस्थापनाकडून माहिती घेणे आवश्यक आहे. एकूणच, भाक्रा-नांगल ट्रेनचा इतिहास, तिची मोफत सेवा आणि निसर्गरम्य प्रवास ही तिची खास वैशिष्ट्ये आहेत. त्यामुळे भारतातील या अनोख्या रेल्वेसेवेबद्दल जाणून घेणे नक्कीच रंजक ठरते.