Chemistry Nobel Prize 2026 : रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार हेन्री बी. कागन आणि केन्सो सोई यांना जाहीर झाला आहे. रासायनिक प्रक्रियेत एकाच प्रकारचे रेणू जास्त प्रमाणात कसे तयार करता येतात, याबाबत केलेल्या महत्त्वाच्या संशोधनासाठी त्यांना हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. त्यांच्या कामामुळे सजीवांच्या शरीरात विशिष्ट प्रकारचे रेणूच जास्त प्रमाणात का आढळतात, हे समजून घेण्यास मदत झाली आहे.

आरशातील प्रतिमेसारखे रेणू म्हणजे काय?

काही रेणूंची रचना एकमेकांच्या आरशातील प्रतिमेसारखी असते. म्हणजेच एक रेणू दुसऱ्या रेणूसारखा दिसतो; मात्र त्याची रचना उलट बाजूची असते. हे समजून घेण्यासाठी आपले दोन हात उदाहरण म्हणून पाहता येतात. डावा आणि उजवा हात सारखे दिसतात, पण ते एकमेकांवर पूर्णपणे ठेवता येत नाहीत.

अशाच प्रकारे काही रेणूंची दोन रूपे असतात. या दोन रूपांना ‘एनॅन्शिओमर्स’ म्हटले जाते. रासायनिक प्रक्रियेत ही दोन्ही रूपे तयार होऊ शकतात. मात्र, निसर्गात सजीवांच्या शरीरात अनेकदा यापैकी एका रूपाचाच वापर केला जातो.

या गोष्टीला ‘होमोचिरॅलिटी’ असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, आपल्या शरीरात प्रथिने तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी अमिनो अॅसिड्स एका ठरावीक रचनेत असतात. त्याच अमिनो अॅसिडची आरशातील प्रतिमा असलेली रचना निसर्गात फार कमी प्रमाणात आढळते.

वैज्ञानिकांना अनेक वर्षांपासून एक प्रश्न पडला होता. सजीवांच्या शरीरात रेणूंच्या दोन रूपांपैकी एकाच रूपाला एवढे महत्त्व का मिळते? हा फरक कसा निर्माण झाला? कागन आणि सोई यांच्या संशोधनामुळे या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यास मोठी मदत झाली.

कागन यांनी काय केले?

हेन्री बी. कागन यांनी 1986 मध्ये या क्षेत्रात महत्त्वाचे संशोधन केले. रासायनिक प्रक्रियेत दोन वेगवेगळ्या रूपांपैकी एका रूपाचे प्रमाण दुसऱ्यापेक्षा जास्त कसे करता येईल, हे त्यांनी दाखवून दिले.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर, रासायनिक प्रक्रियेत तयार होणाऱ्या दोन प्रकारच्या रेणूंमध्ये आपल्याला हवा असलेला एक प्रकार जास्त प्रमाणात तयार करता येतो, हे त्यांच्या कामातून स्पष्ट झाले.

हे संशोधन औषधे तयार करण्यासाठीही महत्त्वाचे आहे. कारण एखाद्या औषधाच्या रेणूची दोन रूपे दिसायला सारखी असली, तरी शरीरावर त्यांचा परिणाम वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे योग्य रूपाचा रेणू तयार करणे महत्त्वाचे असते.

सोई यांनी पुढे नेले संशोधन

यानंतर केन्सो सोई यांनी या संशोधनाला आणखी पुढे नेले. 1995 मध्ये त्यांनी अशी रासायनिक प्रक्रिया तयार केली, ज्यामध्ये तयार होणारा पदार्थ पुढील प्रक्रिया आणखी वेगाने होण्यास मदत करतो.

या प्रक्रियेला ‘ऑटोकॅटॅलिसिस’ असे म्हणतात. हे एखाद्या छोट्या ठिणगीने आणखी ठिणग्या निर्माण होण्यास मदत करण्यासारखे समजू शकतो.

2003 मध्ये सोई यांनी अशा प्रक्रियेचे यशस्वी प्रात्यक्षिक दाखवले. त्यामध्ये दोन संभाव्य आरशातील प्रतिमांपैकी एका प्रकारचा रेणू मोठ्या प्रमाणात तयार होत होता.

यामुळे सजीवांच्या शरीरात एका विशिष्ट प्रकारचे रेणूच मोठ्या प्रमाणात का आढळतात, हे समजून घेण्यास वैज्ञानिकांना मदत झाली.

औषधांसाठी संशोधन महत्त्वाचे

कागन आणि सोई यांच्या संशोधनाचा उपयोग केवळ विज्ञान समजून घेण्यासाठीच नाही, तर औषधनिर्मितीसाठीही महत्त्वाचा आहे. एखाद्या औषधासाठी योग्य रचनेचा रेणू तयार करणे गरजेचे असते. त्यामुळे रासायनिक प्रक्रियेवर नियंत्रण ठेवणे महत्त्वाचे ठरते.

नोबेल समितीच्या मते, कागन आणि सोई यांनी जवळपास शंभर वर्षांपासून वैज्ञानिकांसमोर असलेल्या एका महत्त्वाच्या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यास मदत केली आहे. सजीवांमध्ये रेणूंच्या एका विशिष्ट रूपाला प्राधान्य कसे मिळाले, हे समजून घेण्यासाठी त्यांचे संशोधन अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहे. त्यामुळे त्यांच्या या कामासाठी 2026 चा रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार देण्यात आला आहे.

दरम्यान, 2026 चा नोबेल पुरस्कार सोहळा 10 डिसेंबर 2026 रोजी स्वीडनमधील स्टॉकहोम येथे होणार आहे. नोबेल पुरस्कारांची सुरुवात 1901 मध्ये झाली. विजेत्यांना नोबेल पदक, डिप्लोमा आणि पुरस्काराची रक्कम दिली जाते. हा पुरस्कार अल्फ्रेड नोबेल यांच्या इच्छापत्रानुसार विज्ञान, साहित्य, शांतता आणि इतर क्षेत्रांतील उल्लेखनीय योगदानासाठी दिला जातो.