150 Years Of Vande Mataram: भारतासाठी ‘वंदे मातरम्’ हे केवळ एक गीत नाही, तर देशभक्ती आणि राष्ट्रीय चेतनेचे प्रतीक आहे. यंदा ‘वंदे मातरम्’ला 150 वर्षे पूर्ण होत आहेत. 15 ऑगस्ट 2026 रोजी भारत आपला 80 वा स्वातंत्र्यदिन साजरा करत असताना या ऐतिहासिक गीताचीही देशभर चर्चा होत आहे. स्वातंत्र्याच्या लढ्यात या गीताने नागरिकांमध्ये देशभक्तीची भावना निर्माण करण्याचे महत्त्वाचे काम केले.

बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी लिहिले गीत

‘वंदे मातरम्’ची रचना प्रसिद्ध लेखक आणि कवी बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी केली. उपलब्ध सरकारी माहितीनुसार, 7 नोव्हेंबर 1875 रोजी या गीताची रचना करण्यात आली. पुढे 1882 मध्ये प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या ‘आनंदमठ’ या प्रसिद्ध कादंबरीत हे गीत समाविष्ट करण्यात आले.

या गीतामध्ये भारतभूमीचे वर्णन आईच्या रूपात करण्यात आले आहे. हिरवीगार शेती, निसर्ग, पाणी आणि समृद्धी यांचे सुंदर चित्रण त्यात पाहायला मिळते. त्यामुळे हे गीत ऐकताना मातृभूमीबद्दल प्रेम आणि अभिमानाची भावना निर्माण होते.

स्वातंत्र्यलढ्यात बनले देशभक्तीचे प्रतीक

भारतीय स्वातंत्र्य आंदोलनाच्या काळात ‘वंदे मातरम्’ हे राष्ट्रीय चेतनेचे प्रभावी प्रतीक बनले. 1896 मध्ये झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनात प्रसिद्ध कवी रवींद्रनाथ टागोर यांनी ‘वंदे मातरम्’चे गायन केले. त्यानंतर या गीताचा स्वातंत्र्य आंदोलनाशी असलेला संबंध आणखी दृढ झाला. ब्रिटिश राजवटीविरोधातील आंदोलनांमध्ये ‘वंदे मातरम्’चा जयघोष केला जात असे. त्यामुळे हे गीत भारतीयांच्या एकतेचे आणि स्वातंत्र्याच्या इच्छेचे प्रतीक बनले.

राष्ट्रीय गीताचा दर्जा कधी मिळाला?

स्वातंत्र्यानंतर ‘वंदे मातरम्’ला भारताचे राष्ट्रीय गीत म्हणून मान्यता मिळाली. तर ‘जन गण मन’ हे भारताचे राष्ट्रीय गान आहे. 1937 मध्ये काँग्रेस कार्यसमितीने ‘वंदे मातरम्’च्या सुरुवातीच्या दोन कडव्यांना राष्ट्रीय गीत म्हणून मान्यता दिली होती. यानंतर 24 जानेवारी 1950 रोजी संविधान सभेने ‘वंदे मातरम्’ला राष्ट्रीय गीताचा अधिकृत दर्जा दिला. त्यामुळे देशाच्या इतिहासात या गीताला विशेष स्थान मिळाले.

150 वर्षांच्या निमित्ताने विशेष कार्यक्रम

‘वंदे मातरम्’च्या 150 वर्षांच्या स्मरणार्थ केंद्र सरकारने नोव्हेंबर 2025 पासून देशभर वर्षभर चालणाऱ्या कार्यक्रमांना सुरुवात केली. 7 नोव्हेंबर 2025 ते 7 नोव्हेंबर 2026 या कालावधीत विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे.

यामध्ये सामूहिक गायन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, संगीताचे कार्यक्रम आणि तरुणांचा सहभाग यावर विशेष भर देण्यात आला आहे. 2026 मध्येही देशाच्या विविध भागांमध्ये ‘वंदे मातरम्’शी संबंधित कार्यक्रम आयोजित करण्यात आले.

‘वंदे मातरम्’मध्ये किती कडवी आहेत?

‘वंदे मातरम्’मध्ये एकूण सहा कडवी आहेत. पारंपरिक पद्धतीने अनेक सार्वजनिक कार्यक्रमांमध्ये सुरुवातीची दोन कडवी प्रामुख्याने गायली जातात. 150 व्या वर्षाच्या निमित्ताने सरकारी आणि अधिकृत कार्यक्रमांमध्ये संपूर्ण गीताच्या गायनाबाबतही नवीन निर्देश जारी करण्यात आल्याचे या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.

‘वंदे मातरम्’च्या शब्दांमध्ये भारतभूमीचे सौंदर्य, शक्ती, समृद्धी आणि मातृभूमीबद्दलचा आदर व्यक्त केला आहे. त्यामुळे 150 वर्षांनंतरही या गीताचे महत्त्व कायम आहे.

आज स्वातंत्र्यदिनाच्या निमित्ताने देशभर तिरंगा फडकत असताना ‘वंदे मातरम्’चा आवाजही देशभक्तीची भावना जागवतो. स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासाशी जोडलेले हे गीत भारतीयांच्या मनात मातृभूमीबद्दलचा अभिमान आणि एकतेची भावना निर्माण करत राहील.