Paytm Payments Bank: भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (Reserve Bank of India) पेटीएम पेमेंट्स बँकेवर मोठी कारवाई करत तिचा बँकिंग परवाना रद्द केला आहे. २४ एप्रिल २०२६ रोजी जारी करण्यात आलेल्या कठोर आदेशानुसार, आता या बँकेला कोणत्याही प्रकारची बँकिंग सेवा देता येणार नाही. हा निर्णय शुक्रवारी कामकाज संपल्यानंतर तत्काळ लागू करण्यात आला असून, दीर्घकाळ चाललेल्या नियमभंग आणि नियामक अडचणींमुळे बँकेसाठी हा मोठा धक्का मानला जात आहे. अटी व नियमांचे पालन केले नाही – RBIने स्पष्ट केले आहे की, पेटीएम पेमेंट्स बँकेचे कामकाज ज्या पद्धतीने सुरू होते, ते केवळ बँकेसाठीच नव्हे तर ग्राहकांच्या ठेवींनाही धोकादायक ठरत होते. बँकेने परवाना देताना घालून दिलेल्या अटी व नियमांचे पालन केले नाही, तसेच तिचे व्यवस्थापन आणि कार्यपद्धती जनहित व ग्राहकांच्या हिताच्या विरोधात असल्याचे RBIच्या निरीक्षणात आले आहे. बँकिंग रेग्युलेशन कायदा १९४९ अंतर्गत विविध तरतुदींचा आधार घेत RBIने ही कारवाई केली असून, संबंधित संस्थेला पुढे चालू ठेवणे जनहिताच्या दृष्टीने योग्य नसल्याचा निष्कर्ष काढण्यात आला आहे. परवाना रद्द केल्यानंतर या संस्थेचे पूर्णपणे ‘वाइंडिंग अप’ करण्यासाठी उच्च न्यायालयात अर्ज दाखल करण्याचा निर्णयही केंद्रीय बँकेने घेतला आहे. याआधीही झाली होती मोठी कारवाई – Paytm Payments Bank या बँकेच्या अडचणींचा काळ काही वर्षांपूर्वीच सुरू झाला होता. One97 Communicationsच्या मालकीची ही बँक २०१५ साली स्थापन झाली होती. सुरुवातीला छोट्या ठेवीदारांना सुविधा देणे आणि डिजिटल बँकिंगला चालना देणे हा उद्देश होता. मात्र, नंतरच्या काळात तिची आर्थिक व नियामक स्थिती सातत्याने खालावत गेली. मार्च २०२२ मध्ये RBIने बँकेला नवीन ग्राहक जोडण्यास बंदी घातली होती. त्यानंतर जानेवारी २०२४ मध्ये आणखी कडक कारवाई करत नवीन ठेवी स्वीकारण्यावरही निर्बंध घालण्यात आले. त्या वेळी ग्राहकांची योग्य ओळख प्रक्रिया (KYC), निधीचा वापर आणि तांत्रिक यंत्रणेमधील त्रुटी यांसारख्या गंभीर बाबींमध्ये बँक अपयशी ठरल्याचे आढळले होते. कोणतीही बँकिंग सेवा देता येणार नाही – सध्याच्या निर्णयानुसार, बँकेला आता बँकिंग रेग्युलेशन कायद्यातील कलम ५(ब) अंतर्गत कोणतीही बँकिंग सेवा देता येणार नाही. बँक तांत्रिकदृष्ट्या सुरू असली तरी तिच्या सेवा केवळ आधी जमा केलेल्या रकमेच्या पैसे काढण्यापुरत्याच मर्यादित राहणार आहेत. या घडामोडींचा परिणाम शेअर बाजारावरही दिसून आला. पेटीएमच्या समभागांमध्ये सुमारे ०.५ टक्क्यांची घसरण होऊन ते १,१५३ रुपयांवर बंद झाले. RBIच्या या निर्णायक कारवाईमुळे डिजिटल बँकिंग क्षेत्रात मोठी खळबळ उडाली असून, ग्राहकांच्या हिताचे संरक्षण करण्यासाठी नियामक यंत्रणा किती कठोर भूमिका घेऊ शकते, याचे हे ठळक उदाहरण मानले जात आहे. ग्राहकांवर काय परिणाम होणार? Paytm Payments Bankचा परवाना Reserve Bank of Indiaने रद्द केल्यामुळे ग्राहकांवर थेट परिणाम होणार आहे. नवीन खाते उघडणे, पैसे जमा करणे किंवा इतर बँकिंग सेवा घेणे आता शक्य राहणार नाही. मात्र, ग्राहकांना त्यांच्या खात्यातील आधीच्या रकमेची सुरक्षितपणे पैसे काढण्याची मुभा राहील. व्यवहारांवर मर्यादा आल्याने UPI, वॉलेट आणि ऑटो-पे सेवांमध्ये अडथळे येऊ शकतात. ग्राहकांनी लवकरात लवकर पर्यायी बँकिंग व्यवस्था निवडणे आवश्यक आहे. RBIने ग्राहकांच्या ठेवी सुरक्षित असल्याचे स्पष्ट केले असले तरी सेवा बंद होणे ही मोठी गैरसोय ठरणार आहे.