– हेमंत महाजन
Cognitive Warfare : आता युद्ध जिंकण्यासाठी सैन्य, ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रापेक्षा एखाद्या देशाच्या नागरिकांच्या मनामध्ये शंका, अविश्वास, भीती आणि गोंधळ निर्माण करणे हेही युद्धातील प्रभावी शस्त्र बनले आहे. यालाच संज्ञानात्मक युद्ध (Cognitive Warfare) किंवा नॅरेटिव्ह युद्ध म्हटले जाते.

सोशल मीडिया हे आजच्या युवकांचे प्रमुख माहितीचे साधन बनले आहे. अनेक तरुण वर्तमानपत्र किंवा दूरदर्शनपेक्षा इन्स्टाग्राम रील्स, यूट्यूब शॉर्ट्स, व्हॉट्सअ‍ॅप फॉरवर्ड्स किंवा इन्फ्लुएन्सर व्हिडिओंमधून (Cognitive Warfare) माहिती घेतात. यातील समस्या अशी की सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचे अल्गोरिदम सत्य शोधत नाहीत; ते लोकांचे लक्ष वेधून घेणारी सामग्री पुढे ढकलतात.

त्यामुळे राग, भीती, धक्का किंवा द्वेष निर्माण करणारी सामग्री अधिक वेगाने पसरते. यामुळे पुढील परिणाम होतात- समाजात ध्रुवीकरण वाढते. लोक एकमेकांविषयी संशयी बनतात. संस्थांवरील विश्वास कमी होतो. कट्टर विचारसरणीला बळ मिळते. लोकशाही संवाद कमकुवत होतो. यालाच quot Attention Economyquot चे दुष्परिणाम म्हटले जाते.

ऑनलाइन गेमिंग, सोशल मीडिया, इन्फ्लुएन्सर संस्कृती, मनोरंजन आणि डिजिटल जाहिराती यांच्या माध्यमातून युवकांच्या विचारांवर प्रभाव टाकला जाऊ शकतो. प्रत्येक युवक हा माहिती युद्धाचा संभाव्य सैनिक किंवा संभाव्य लक्ष्य दोन्ही असू शकतो. भविष्यातील युद्धांमध्ये खोटी माहिती वापरून सांप्रदायिक दंगली भडकवल्या जाऊ शकतात. निवडणुकांवर प्रभाव टाकला जाऊ शकतो. आर्थिक घबराट निर्माण केली जाऊ शकते.

भारतासारख्या मोठ्या लोकशाही देशात हे युद्ध (Cognitive Warfare) धोकादायक ठरू शकते. कारण भारतात 90 कोटींपेक्षा अधिक इंटरनेट वापरकर्ते आहेत, अनेक भाषा आहेत, विविध धर्म, जाती, प्रादेशिक ओळखी आहेत आणि राजकीय चर्चा अत्यंत सक्रिय आहेत. त्यामुळे भारत हा माहिती युद्धासाठी एक आकर्षक लक्ष्य ठरतो. पाकिस्तान अनेक दशकांपासून भारताविरुद्ध माहिती युद्धाचा वापर करत आला आहे. काश्मीर प्रश्न, मानवाधिकार, धार्मिक ध्रुवीकरण आणि दहशतवाद यांसारख्या मुद्द्यांवर जागतिक मतप्रवाह प्रभावित करण्याचा त्याचा प्रयत्न असतो.

डीपफेक्स सत्य आणि असत्य यांच्यातील सीमारेषा पुसणारे शस्त्र आहे. 2026 मध्ये पश्चिम आशियातील संघर्षाच्या संदर्भात भारतातील वरिष्ठ नेत्यांचे आणि अधिकार्‍यांचे कथित व्हिडिओ सोशल मीडियावर व्हायरल झाले होते. नंतर ते कृत्रिमरीत्या तयार केलेले असल्याचे आढळून आले. अशा घटनांमुळे काही तासांत किंवा काही मिनिटांत लाखो लोकांची दिशाभूल होऊ शकते.

भारतासाठी पुढील उपाय महत्त्वाचे ठरतील- संज्ञानात्मक युद्ध, डीपफेक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित दिशाभूल करणारी माहिती आणि सोशल मीडिया अल्गोरिदम यांच्या वाढत्या प्रभावाच्या पार्श्वभूमीवर भारताने बहुआयामी आणि दीर्घकालीन राष्ट्रीय रणनीती स्वीकारणे आवश्यक आहे. सर्वप्रथम, शालेय आणि महाविद्यालयीन स्तरापासून डिजिटल साक्षरता हा शिक्षणाचा अनिवार्य भाग बनवला पाहिजे.

विद्यार्थ्यांना माहितीची सत्यता कशी पडताळायची, डीपफेक व्हिडिओ कसे ओळखायचे, सोशल मीडिया अल्गोरिदम कसे कार्य करतात आणि ऑनलाइन प्रचार मोहिमांचे मानसशास्त्र काय असते याचे प्रशिक्षण दिले पाहिजे. दुसरे म्हणजे, भारताने डीपफेक आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित दिशाभूल शोधण्यासाठी स्वदेशी एआय साधनांच्या विकासात मोठी गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे.

तिसरे म्हणजे, भारतातील सर्व प्रमुख भाषांमध्ये तथ्य पडताळणी यंत्रणा विकसित करणे आवश्यक आहे. केवळ इंग्रजी किंवा हिंदी नव्हे तर इतर भारतीय भाषांमध्येही विश्वासार्ह माहिती पडताळणी व्यवस्था उभी राहिली पाहिजे. चौथे म्हणजे, सीमावाद, दहशतवादी हल्ले, सांप्रदायिक तणाव किंवा नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या राष्ट्रीय संकटांच्या वेळी सरकारने जलद, अचूक आणि विश्वासार्ह माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचवली पाहिजे. माहितीचा अभाव हा अफवा आणि दुष्प्रचाराला खतपाणी घालतो. पाचवे म्हणजे, सोशल मीडिया कंपन्यांना त्यांच्या अल्गोरिदम, कंटेंट शिफारस प्रणाली आणि डीपफेक सामग्रीबाबत अधिक पारदर्शक आणि उत्तरदायी बनवणे आवश्यक आहे.

सायबर सुरक्षा आणि संज्ञानात्मक सुरक्षा यांना एकत्रित करून राष्ट्रीय सुरक्षेचा अविभाज्य भाग मानले पाहिजे. आजचा शत्रू केवळ संगणक प्रणालींवर हल्ला करत नाही, तर नागरिकांच्या मनांवर आणि समाजाच्या विचारविश्वावरही प्रभाव टाकण्याचा प्रयत्न करतो. त्यामुळे सशस्त्र सेना, गुप्तचर संस्था, शैक्षणिक क्षेत्र, तंत्रज्ञान उद्योग आणि माध्यम संस्था यांच्यात समन्वय वाढवणे आवश्यक आहे.

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे भारताने सकारात्मक, तथ्याधारित आणि राष्ट्रनिर्माणात्मक कथानके समाजासमोर मांडली पाहिजेत. भारतीय युवकांचे विज्ञान, तंत्रज्ञान, उद्योग, क्रीडा, संरक्षण, सामाजिक नवकल्पना प्रभावीपणे समोर आणल्या पाहिजेत. दुष्प्रचाराला उत्तर केवळ सेन्सॉरशिपने देता येत नाही; त्यासाठी सत्य, विश्वासार्हता, राष्ट्रीय आत्मविश्वास आणि जागरूक नागरिकांची आवश्यकता असते. संज्ञानात्मक युद्धाच्या या नव्या युगात भारताची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे सुशिक्षित, माहिती-सजग आणि राष्ट्रीय हितांविषयी जागरूक नागरिक समाज निर्माण करणे होय.

एकविसाव्या शतकातील युद्धामध्ये (Cognitive Warfare) सैन्य जितके महत्त्वाचे आहेत, तितकेच महत्त्वाचे माहिती, कथानके आणि मानवी मनांवरील पकड बनली आहे. भविष्यातील युद्धाचा निकाल केवळ रणांगणावर ठरणार नाही; तो नागरिकांच्या मनामध्ये, मोबाइलच्या स्क्रीनवर आणि डिजिटल विश्वातील माहितीच्या प्रवाहातही ठरणार आहे. म्हणूनच सजग नागरिक, जबाबदार मीडिया, मजबूत तंत्रज्ञान आणि राष्ट्रीय एकात्मता हेच भारताचे सर्वात प्रभावी संरक्षण कवच ठरणार आहे.