Video : संगमनेर येथील हनुमान विजयरथाची दोरी महिलांच्या हाती

संगमनेर : संगमनेरमधील हनुमान जयंती उत्सवाला ऐतिहासिक महत्त्व आहे. ब्रिटिश काळात या उत्सवाच्या निमित्ताने महिलांच्या आदिशक्ती आणि रणरागिणीच्या स्वरूपाची प्रचिती आली आणि तेव्हापासून या उत्सवातील हनुमान विजय रथ ओढण्याचा मान महिलांना मिळाला. या वर्षीही पोलिस निरीक्षक गोकुळ औताडे यांच्या हस्ते रथातील हनुमानाच्या मूर्तीचे पूजन झाले आणि ढोल ताशाच्या गजरात संगमनेरच्या रणरागिणी महिलांनी रथाच्या दोऱ्या धरून रथ ओढला. शहरात शनिवारी हनुमान जयंती शांततेत आणि उत्साही वातावरणात पार पडली.
संगमनेरमध्ये हनुमान जयंतीच्या दिवशी गावातील प्रमुख रस्त्यांवरून हनुमान विजय रथ मिरवणूक निघते. विशेष म्हणजे दोरी ओढून रथ मिरवणुकीला प्रारंभ करण्याचा मान महिलांना आहे. हा मान मिळण्यामागे असलेले कारण जाणून घेणे महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळात संगमनेरमध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध वातावरण तापले होते. ब्रिटिशांनी १९२७ मध्ये सर्वप्रथम मिरवणुकीला बंदी घातली; मात्र, लोकांनी ही बंदी झुगारून १७ एप्रिल १९२७ रोजी हनुमान विजय रथाची मिरवणूक काढली. ब्रिटिशांनी मिरवणूक अर्ध्या रस्त्यात रोखली व विजय रथ भडंग बाबा मशिदीपासून न नेता दुसऱ्या मार्गाने नेत असाल तर परवानगी मिळेल, असे फर्मावले. परंतु, रथ मागे घेणे हे धर्मशास्त्राविरुद्ध असल्यामुळे लोक आपल्या भूमिकेवर अडून बसले.

त्यादिवशी मिरवणूक रद्द झाली व त्यानंतर ५ दिवसांनी म्हणजेच २२ एप्रिल रोजी रथ भडंग बाबा मशिदीसमोरून वाजतगाजत नेण्यात आला व मिरवणूक पार पडली. पुढील वर्षी ५ एप्रिल १९२८ रोजी हनुमान जयंती उत्सवाच्या मिवरणुकीचा रथ त्याच कारणाने रंगारगल्लीतील सोमेश्वर मंदिरापुढे ब्रिटिशांनी अडवला व रथ पुढे नेता येणार नाही, असे सांगितले. त्यावेळी तब्बल २ महिने रथ तेथेच होता, लोक तेथेच रथाची पूजा करत असत. अखेर लोकांचा वाढता रोष लक्षात घेऊन सरकारने नेहमीच्या मार्गावरून म्हणजेच भडंग बाबा मशिदीसमोरून रथ नेण्यास परवानगी दिली.

सलग २ वर्षे झालेल्या वादामुळे तिसऱ्या वर्षी मिरवणुकीचे काय होणार याची चिंता गावाला लागली. १९२९ मध्ये जिल्हाधिकाऱ्यांनी उत्सवाच्या अगोदर ४ दिवस बैठक बोलवली मात्र, त्यात उत्सवातील लोकांना न बोलवता गावात कुठल्याही उत्सवात सहभागी नसणाऱ्यांना बोलवले व बैठक पार पाडली. रथाची मिरवणूक होऊ द्यायची नाही, असे धोरण इंग्रजांचे होते. त्यासाठीच उत्सव करणाऱ्यांना दूर ठेवण्याचा प्रयत्न ब्रिटिशांनी केला. हनुमान जयंतीच्या आदल्या दिवशी म्हणजेच २२ एप्रिल १९२९ रोजी सब डिव्हिजनल मॅजिस्ट्रेट यांनी मिरवणुकीवर बंदी घालण्याचे जाहीर केले.

संगमनेरला छावणीचे स्वरूप आले. लोकांमध्ये नाराजी वाढत होती. चंद्रशेखर चौक ते रंगारगल्ली व इतर भागात सशस्त्र ५०० पोलिस तैनात केले गेले. २३ एप्रिल,१९२९ रोजी हनुमान जयंतीला पहाटे मंदिराभोवती पोलिसांचा गराडा पडला. पहाटेचा मंदिरातील हनुमान जन्मोत्सवाचा कार्यक्रम उत्साहात पार पडला. परंतु, पोलिसांनी आपल्या सरकारी ताकदीच्या जोरावर मिरवणुकीस विरोध केला. ते पाहून नेते मंडळी घरी निघून गेली.

एवढ्यात अचानक २००-२५० महिलांनी एकत्र येऊन रथ ताब्यात घेतला. हळूहळू संख्या २०० वरून ५०० वर गेली. पोलिसांनी या महिलांना अनेक प्रकारे भीती दाखवली, अटक करण्याची खटले भरण्याची धमकी दिली, सरकारी ताकदीचा रुबाब दाखवला पण या आदिशक्तीस्वरूप महिलांनी उत्सव पार पाडण्याचा निर्धार सुरूच ठेवला. झुंबरबाई अवसक, बंकाबाई परदेशी, लीला पिंगळे व इतर मुली, महिलांनी रथावर चढून हनुमान प्रतिमा ठेवून “बलभीम हनुमान की जय”चा दणदणीत गजर करून रथाचा दोर ओढण्यास सुरुवात केली. या महिलांनी हा रथ रंगारगल्लीतील संत वाड्यापर्यंत आणला.

पोलिस अधिकाऱ्यांनी रथाच्या पुढे जाऊन रंगारगल्लीतून जाणाऱ्या बैलगाड्या, बैल सोडून दिले तसेच अधिकाऱ्यांच्या मोटारी भडंगबाबा मशिदीपुढे आडव्या लावून ठेवल्या. शस्त्रधारी पोलिसांची एक तुकडी आडवी लावण्यात आली. रथासमोर आडव्या घातलेल्या गाड्यांची मोडतोड करीत, गुलालांच्या मुठी पोलिसांच्या डोळ्यांत फेकत, तोंडाने हनुमानाचा गजर करीत, प्रसादाच्या बत्ताशांचा मारा करीत या महिलांनी हनुमान विजय रथाची मिरवणूक वेगात पुढे काढली. अशा प्रमाणे पोलिसांचा विरोध मोडत मिरवणूक उत्साहात पार पडली.

तेव्हापासून आजतागायत हनुमान विजय रथ ओढण्याचा मान महिलांनाच दिला जातो. नंतरच्या काळात स्व. बालमशेठ परदेशी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी हनुमान विजय रथ मिरवणुकीची प्रथा सुरू ठेवली. त्यानंतर स्व. कुंदनसिंह परदेशी व सहकाऱ्यांनीदेखील हा वारसा उत्साहाने पुढे सुरू ठेवला.


‘प्रभात’चे फेसबुक पेज लाईक करा

What is your reaction?
0 :thumbsup: Thumbs up
0 :heart: Love
0 :joy: Joy
0 :heart_eyes: Awesome
0 :blush: Great
0 :cry: Sad
0 :rage: Angry

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Enable Google Transliteration.(To type in English, press Ctrl+g)