दृष्टीक्षेप : पुतळ्याच्या उंचीचे प्रतिबिंब कामगिरीत कधी पडणार ?

 -राहुल गोखले

पुतळ्याचे राजकारण आणि राजकारणातून पुन्हा उंच पुतळ्यांची उभारणी हे दुष्टचक्र आहे. यातून राजकारणी जेवढे लवकर बाहेर पडतील तेवढे बरे. पुतळे उभे करणे अनुचित नाही; आक्षेपार्ह नाही. पण त्यातच रमून वास्तविक समस्या, प्रश्न याकडे दुर्लक्ष करणेही योग्य नाही. मायकेल अँजेलोने म्हटले होते की, प्रत्येक पाषाणात एक पुतळा दडलेला असतो; शिल्पकाराचे कसब हे तो शोधून काढण्यात असते. पुतळ्याचे प्रयोजन शोधून काढणे हे जर राजकारण्यांनी आपले कसब बनविले तर ते पुतळ्याच्या उंचीत न रमता त्या व्यक्तीच्या कार्याच्या विस्तारात अधिक व्यग्र होतील ही अपेक्षा आहे !

अमेरिकेतील स्वातंत्र्यदेवतेच्या पुतळ्याची उंची पायथ्यापासून फक्त 93 मीटर आहे. भारताने स्वातंत्र्यदेवतेच्या पुतळ्याला आता उंचीत मागे टाकले आहे. गुजरातेत सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या पायथ्यापासून सुमारे 250 मीटर उंचीच्या पुतळ्याचे नुकतेच अनावरण करण्यात आले आणि त्या पुतळ्याला “एकतेचा पुतळा’ असे संबोधिले जाणार आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्याच्या उभारणीची महाराष्ट्रात तयारी सुरु आहे आणि उत्तर प्रदेशात मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी अयोध्येत प्रभू रामचंद्रांचा 100 ते 150 मीटर उंचीचा पुतळा उभारला जाईल, अशी घोषणा केली आहे.

एकूण भारतात सर्वांना उंचीचा ध्यास लागला आहे असेच म्हटले पाहिजे. उंचीचा ध्यास असणे स्वागतार्ह असते; पण जेवढी उंची अधिक तेवढी खोली अधिक असावी लागते हा सृष्टीचा देखील नियम आहे आणि तो माणसाला देखील लागू होतो. पुतळे उभे करण्यास प्रत्यवाय असण्याचे कारण नाही. जगभर महापुरुषांची स्मृती त्यांचे पुतळे उभे करून जागती ठेवली जाते. एक प्रकारची ती समाजाने व्यक्त केलेली कृतज्ञतादेखील असते. ज्यांनी देशासाठी आपल्या सर्वस्वाचा त्याग केला त्यांची स्मृती पुतळे उभे करून जागृत ठेवणे हे योग्यही आहे. पण अचानक जो उंचीचा अट्टाहास अनेक राजकारणी धरावयास लागले आहेत तो मात्र अचंबित करणारा आहे.

उंच पुतळे उभे करून मोदींपासून आदित्यनाथ यांच्यापर्यंत सगळेजण नेमके काय साध्य करू इच्छितात किंवा काय संदेश देऊ इच्छितात हे अनाकलनीय आहे; कारण समाजाची कृतज्ञता किंवा त्या महापुरुषाचे कर्तृत्व हे पुतळ्याच्या उंचीवरून ठरत नसते, हे एक आणि दुसरे म्हणजे पुतळ्याची उंची वाढवून समाज आणि देशाची उंची आपसूक वाढत नसते, हे दुसरे.

जगातल्या सर्वांत उंच पुतळ्याच्या यादीत सरदार पटेल यांचा पुतळा पहिल्या क्रमांकावर आहे; तर स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा तब्बल 47 व्या स्थानावर. तेंव्हा पुतळ्याच्या उंचीत भारताने अमेरिकेला मागे टाकले आहे यात शंका नाही. तथापि हे सोडले तर अन्य कोणत्या क्षेत्रात भारत अमेरिकेच्या पुढे आहे याचा शोध घ्यावा लागेल. याचा अर्थ केवळ विज्ञान किंवा तंत्रज्ञानात अमेरिका पुढे आहे, असे मानण्याचे कारण नाही. तसे एकदा मानले की भारताला संस्कृतीपासून परंपरेपर्यंत अमेरिकेला वाकुल्या दाखविण्यात धन्यता मानता येऊ शकेल. किंबहुना हीच अनेकांची याविषयीच्या चर्चेत ढाल असते. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत अमेरिका अव्वल आहेच आणि पर्यायाने आर्थिक आघाडीवर देखील अमेरिका भारताच्या किती तरी पटींनी मोठी आहे. सर्व क्षेत्रे मिळून अमेरिकेला 377 नोबेल पारितोषिके तर भारताला दहा आहेत.

दुसऱ्या महायुद्धानंतर नोबेलवर अमेरिकेचे वर्चस्व वाढले हे खऱे; पण तरीही अमेरिका आणि भारतादरम्यान किती मोठी तफावत आहे हे लक्षात येईल. “नेशन मास्टर’ या संकेतस्थळावर आर्थिक आघाडीवर कोणता देश कोणत्या स्थानावर आहे याची तुलना उपलब्ध आहे. अमेरिकेची निर्यात 1.56 ट्रिलियन डॉलर आहे आणि भारताची 301 अब्ज डॉलर. निर्यातीच्या निकषावर चीन पहिल्या क्रमांकावर आहे; अमेरिका दुसऱ्या आणि भारत 19 व्या. “सकल घरेलू उत्पादना’च्या निकषात अमेरिका अव्वल स्थानावर आहे आणि तो भारताच्या एकोणीसपट मोठा आहे. माणशी उत्पन्नाच्या बाबतीत जगभरात अमेरिका सातव्या तर भारत 140 व्या स्थानावर आहे. तेंव्हा स्वातंत्र्यदेवतेच्या पुतळ्याच्या उंचीला “आव्हान’ देणाऱ्या देशाची ही स्थिती आहे.

भारताची लोकशाही जगभरात सगळ्यात मोठी लोकशाही आहे हे खरे; परंतु गुणवत्तेच्या बाबतीत ती खरेच सर्वांत मोठी आहे का, याचे उत्तर नकारार्थीच असेल. लोकशाही केवळ निवडणुका आणि भाषणे यांत अनुस्यूत नाही. तिचे मर्म हे त्याहून अधिक व्यापक गोष्टींत दडलेले आहे. अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य, विचार स्वातंत्र्य भारतात आहे असे म्हटले जाते. परंतु किती सत्ताधाऱ्यांना हे स्वातंत्र्य पचते आणि पचविता येते हे पाहावे लागेल. एकाने असे म्हटले होते की भाषणस्वातंत्र्य केवळ पुरेसे नसते; भाषणानंतर स्वातंत्र्य राहते का हा खरा प्रश्न आहे. इंदिरा गांधींनी आणीबाणी लागू केली आणि या स्वातंत्र्याचा संकोच केला. अमेरिकेत पत्रकार बॉब वूडवर्ड यांनी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या कारभाराची लक्तरे मांडणारे “फियर’ पुस्तक लिहिले आणि व्हाईट हाऊसचे अंतरंग उलगडून दाखविले. ट्रम्प यांनी अर्थातच आदळआपट केली; पण ट्रम्प यांच्या समर्थकांनी वुडवर्ड यांच्यावर हल्ले चढविले नाहीत; त्यांच्या पुस्तकांची होळी केली नाही किंवा पुस्तकावर बंदी घालण्याची मागणीही कोणी केली नाही.

निक्‍सनपासून अनेक अध्यक्षांना वुडवर्डने आरसा दाखविला आहे आणि आताही त्याने तेच केले आहे. लोकशाहीत माध्यमे आणि विचार, अभिव्यक्ती आणि भाषण स्वातंत्र्याची कसोटी ही हे सगळे करण्यापूर्वी नसते, तर हे सगळे केल्यानंतर असते. भारत या कसोटीवर किती गुणांनी उत्तीर्ण होईल, हे पाहावयास हवे आणि याचे खापर कोणत्या एका विचारधारेवर फोडून सोपे उत्तर शोधणे योग्य नाही; कारण सगळ्यांचेच पाय मातीचे आहेत, हे वारंवार सिद्ध झाले आहे. तेंव्हा स्वातंत्र्यदेवतेचा पुतळा उभा करणारा देश त्या स्वातंत्र्याचे केवळ शब्दशः नव्हे तर पूर्णांशाने पालन करतो. एकतेचा पुतळा उंचीने मोठा आहे; पण स्वातंत्र्य आणि एकतेचा गाभा भारतात पूजला जातो का हा खरा प्रश्न आहे.

प्रभू रामचंद्रांचा पुतळा उभा करून मर्यादापालन राजकारण्यांनी आणि समाजाने केले तर तो पुतळा उभा करणे संयुक्तिक ठरेल. सरदार पटेल यांच्या पुतळयाचे अनावरण करताना त्यांच्या कर्तृत्वाची आणि कामगिरीची उंची गाठण्याचा निर्धार कृतीतून दृगोच्चर व्हावयास हवा. छत्रपतींचा पुतळा उभा करताना शेतकरी आत्महत्या करीत आहेत याने सत्ताधारी आणि सर्वानांच वेदना व्हावयास हव्यात आणि हे थांबावे म्हणून निश्चयाने कृती व्हावयास हवी. आर्थिक विकास आणि लोकशाहीचे सबलीकरण अमेरिकेच्या तोडीचे झाले तर पुतळ्याच्या उंचीतील अव्वल स्थानाला काही अर्थ प्राप्त होईल.


‘प्रभात’चे फेसबुक पेज लाईक करा

What is your reaction?
0 :thumbsup: Thumbs up
0 :heart: Love
0 :joy: Joy
0 :heart_eyes: Awesome
0 :blush: Great
0 :cry: Sad
0 :rage: Angry

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Enable Google Transliteration.(To type in English, press Ctrl+g)