बहु औषधी गुणकारी कांदा…(भाग 1)

सुजाता टिकेकर 

कांदा हा आपल्याला रोजच लागणारा. अत्यंत प्राचीन काळापासून भोजनात कांद्याचा उपयोग केला जात आहे. भारतात सर्वत्र त्याची लागवड केली जाते.

कांद्यामध्ये पांढरा व लाल अशा दोन जाती आढळतात. पांढरा कांदा गुणवत्तेच्या दृष्टीने उत्तम असतो व औषधासाठीही त्याचा उपयोग केला जातो. कोणी लाल कांदा तर कोणी पांढरा कांदा गुणवत्तेच्या दृष्टीने उत्तम समजतात. लाल कांद्यात लोहतत्त्व जास्त असते. वांगी, बटाटे, कारली ह्यासारख्या भाज्यांत कांदा घालून मिश्र भाजी बनवली असता स्वादिष्ट लागते. पातीच्या कांद्याचीही भाजी होते. कांदा तुपात किंवा तेलात भाजूनही भाजी बनवली जाते. फोडणीसाठीही कांद्याचा उपयोग केला जातो. कांद्याची चटणीही उत्तम लागते. याशिवाय कोशिंबीर व लोणचे बनविण्यासाठीही कांद्याचा उपयोग होतो. कच्च्या कैरीत कांदा, गूळ व इतर मसाला घालून कोशिंबीर आणखी स्वादिष्ट लागते. कांद्याची भजीही उत्तम होतात. कांद्याला “गरिबांची कस्तुरी’ म्हणतात. थंडीत कांदा व तुपाचा पाक करून खाल्ल्याने त्यातून पौष्टिक घटक सहजतेने प्राप्त होतात. कांद्याची कोंशिबीर पावसाळ्यातही पाचक समजली जाते. त्यामुळे मंदाग्नी होत नाही. उन्हाची झळ लागू न देण्याचा एक विशिष्ट गुण कांद्यात आहे. त्यामुळे सूर्यौच्या प्रखर उष्णतेचा शरीरावर विपरीत परिणाम होत नाही.

-Ads-

कांदा प्रत्येक ऋतूत सारखाच उपयुक्त असतो. तो खोकला व श्‍वास-दम्याचा जोर कमी करतो. तो मेंदूसाठी व हृदयासाठी हितावह असतो. वृद्धांसाठीही तो फायदेशीर आहे. अशक्तपणामुळे चक्‍कर येत असेल, तर त्यावर कांदा गुणकारी आहे. कांद्याने वायूचा विकार दूर होतो. त्यामुळे वातविकार असणाऱ्यांसाठी कांदा रामबाण औषध आहे. आल्याप्रमाणे कांद्याचाही रोज थोडा थोडा उपयोग केला, तर वायुविकार दूर होतो. कांदा दीर्घकाळ टिकू शकतो.
कांद्याच्या वासाचा दुसऱ्या कोणाला त्रास होत नसेल, तर कांदा रात्री खाणेच हितावह असते. कांद्याची भाजी किंवा कोशिंबीर खाल्ल्यानंतर थोडा गुळाचा तुकडा तोंडत टाकावा अगर धन्याची डाळ खावी म्हणजे तोंडाला कांद्याचा वास येत नाही. आपल्या रोजच्या भोजनात वापरल्या जाणाऱ्या स्वस्त पदार्थाचे मूल्य कमी समजू नये. आयुर्वेद कांद्याला एक अति उत्तम रसायन, श्रेष्ठ औषध व पौष्टिक आहार समजते. कांदा जठराग्नी व धात्वग्निवर्धक आहे. गुजरातीत कांद्याला “डुंगळी’ म्हणतात व हिंदीत “प्याज’ असे म्हणतात.

कांदा उष्ण नसतो. तो पाकाने व रसाने मधुर, कफकारक , बहुपित्त न करणारा वीर्यवर्धक व पचण्यास जड असतो. कांद्यामुळे वायूने उत्पन्न झालेला शूळ दूर होतो. पांढरा कांदा बलदायक, तिखट, वृष्य, मधुर, रुचकर, पचण्यास जड, स्निग्ध, धातुवर्धक, निद्राप्रद, दीपन आणि कफकारक असतो. तो क्षय, हृदयरोग, उलटी , अरुची, वात, पित्त, वातार्श, रक्तपित्त, घाम, सूज, इ. विकारांत गुणकारी आहे.

दातातील कृमी दूर होतात
लाल कांदा शीतल, अग्निदीपक, गुरू, थोडा उष्ण, वृष्य व बल्यकारक आहे. तो वायू, कफ, सूज, मूळव्याध व कृमीनाशक आहे. कांद्यांचे बी वृष्य असते ते प्रमेह व दातातील कृमी दूर करते. ओला कांदा स्निग्ध, रुचकर, धातू स्थिर ठेवणारा, बलदायक, बुद्धिवर्धक, कफकारक, पौष्टिक, मधुर आणि पचण्यास जड असतो. रक्तपितात कांदा गुणकारी आहे. चरक व सुश्रुताच्या मते, कांदा शक्तिदायक, शरीर सुढ बनविणारा व बुद्धिवर्धक समजला जातो. वाग्भट कांद्याला कफज वातज समजतात. तसेच मूळव्याधीत व शेक करण्यासाठी तो हितावह असतो.

शौचशुद्धी करणारा
कांदा वात, पित्त आणि कफ या तीनही विकारांवर गुणकारी आहे. कांद्याच्या सेवनाने वातप्रकोप शांत होतो, पित्त बाहेर निघून गेल्याने कमी होते आणि कफ नाहीसा होतो. तथापि, कांद्याने किंचित कफ होत असल्याने कित्येक वैद्य कफविकारात कांदा निषिद्‌ध मानतात. वास्तविक पाहता वृद्धांना व लहान बालकांच्या मातांना कफप्रकोवर कांदा देणे अत्यंत हितावह आहे. कांद्याच्या सेवनाने आतड्यांची कार्यशक्ती वाढते व शौचशुद्धी होते. त्यामुळे मूळव्याध, अपचन, गुद्‌भ्रंश आणि कावीळ या व्याधीमध्ये कांदा दिला जातो. कांदा उष्ण असूनही जेवल्यानंर आंतरिक शांतता देतो. कांदा थोडा रेचक असल्याने पोटात किंवा आतड्यात एकत्र झालेला मळ बाहेर काढून पोट व आतडी स्वच्छ ठेवतो. कांद्याच्या सेवनाने दूषित पित्त मल मार्गाने बाहेर निघून जाते आणि पुन्हा नवे चांगले पित्त उत्पन्न होतो. उन्हाळ्यात जेव्हा उन्हाची झळ लागते तेव्हा कांद्याचा रस शरीरावर चोळल्याने ज्ञानतंतू शांत होतात. उन्हाळ्यात पचनशक्ती अनियमित झाल्याने जुलाब, मुरडा, अर्जीण, कॉलरा यासारखे विकार उद्‌भवतात. अशा व्याधींवर कांद्याचा रस दह्यांबरोबर दिल्याने खूप आराम पडतो. नेहमी कांद्यांचे सेवन करणाऱ्यांचे डोळे चमकदार व तेजस्वी दिसतात. त्वचारोगांवरदेखील कांदा उपयुकत असल्याचे सिद्ध झाले आहे. गळू, फोड मुरमाच्या पुळ्या, नारू, गंडमाळ वगेरे रोगांवर कांद्याचे पोटीस बांधल्याने अथवा रस चोळल्याने फायदा होतो. दर पंधरा दिवसांनी कांद्याचे ताजे लोणचे बनवून खाल्यांने रुची उत्पन्न होते, अग्नी प्रदीप्त होतो, झोप चांगली येते, थकवा उतरतो, अन्न पचन होते आणि शौचास साफ होते. पांढरा कांदा आवळ्याप्रमाणे चोचावा. नंतर किंचित वाफवून तो कपड्याने पुसून घेऊन एका भाड्यांत ठेवावा. त्या भांड्याचे तोंड बांधून चार महिने अंधांतरी राहील असे अडकवून ठेवावे. नंतर त्यातील एक एक कांदा घेऊन चौदा दिवस खाल्लयाने वीर्यवृद्‌धी होऊन शरीरा पुष्ट होते. जो रोज सकाळी तुपाबरोबर कांदा सेवन करेल त्याचे स्नायू व शरीर सुदृढ होऊन मनुष्य सात दिवसांत व्याधीमुक्त होईल.


‘प्रभात’चे फेसबुक पेज लाईक करा

What is your reaction?
2 :thumbsup: Thumbs up
0 :heart: Love
0 :joy: Joy
0 :heart_eyes: Awesome
0 :blush: Great
0 :cry: Sad
0 :rage: Angry

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Enable Google Transliteration.(To type in English, press Ctrl+g)