अरुण गोखले

चार गोष्टी..चार खुणा…
जहॉं दया वहॉं धर्म है, जहॉं लोभ वहॉं पाप।
जहॉं क्रोध वहॉं काल है, जहॉं क्षमा वहॉं आप।।

मराठी भाषांतर –

जिथे दया तो धर्म आणखी, जिथे लोभ ते पाप।
क्रोध जिथे सर्वनाश तिथे, अन क्षमा प्रभूचे रुप।।

भावार्थ- माणसाचा खरा धर्म काय? पाप कशाला म्हणावे? क्रोधाची परिणती काय? आणि देवत्वाची नेमकी खूण ती कोणती? या चार प्रमुख गोष्टी कबीरजी आपल्याला या दोह्यातून सांगून शिकवून जातात. ते म्हणतात की खरं म्हणजे माणसानी माणसांशी माणसाप्रमाणे वागणे हाच मानवाचा खरा मानवता धर्म आहे. पण समाजात अनेक वेळा त्याच्या हातूनच ह्या स्वधर्माचे योग्य असे पालन नाही तर उलट त्याचे उल्लंधन होते असेच दिसते. माणूस दुसऱ्याची माणसाशी पशूवत वागताना, अविचार, अनीती अधर्म अत्याचार करताना दिसतो. ते पाहिले की यालाच का माणूस म्हणायचे? असा प्रश्‍न उभा राहतो. माणसाच्या मनात जर इतरांबद्दल दया, करुणा आणि प्रेम असेल, तो जर इतरांशी प्रेमाने आस्थेने, सहृदयतेने वागेल तरच त्याचे हातून सर्वांचे कल्याण होईल अशा त्या मानवता धर्माचे पालन होईल. दया हेच मानवेतेचे खरे लक्षण आहे. दया हेच त्याचे खरे भूषण आहे. मानवी मनातील लोभ, स्वार्थ ह्या गोष्टीच त्याला अनीती अधर्म आणि असत्याचरणाकडे प्रवृत्त करतात. त्याच्या हातून पापकारक कृती घडवतात. त्याला दुराचारी करून पापाचे धनी बनवतात.

या स्वार्थ लोभाइतकाच माणसाचा सर्वात मोठा आणखी एक शत्रू आहे तो म्हणजे क्रोध. क्रोधाचा अग्नीइतका भयानक असतो की तो त्याच्या संपर्कात येणाऱ्या सर्वांचीच राख करून टाकतो. क्रोधानेच सगळ्या चांगल्या गोष्टींचा सर्वनाश घडतो. त्यासाठीच कबीरांचे असे म्हणणे आहे की माणसाचाच पशू बनविणारे हे लोभ आणि क्रोध हे दुर्गुण त्याने प्रयत्नपूर्वक दूर ठेवले पाहिजेत. माणूस हा देवाचाच एक अंश असं मानलं जात असताना माणसातल्या देवत्वाचे दर्शन हे कधी घटते? हे सांगताना कबीरजी सांगतात की अपकारकर्त्यालाही जेव्हा माणूस क्षमा करतो. दुुसऱ्याचे अपराध पोटी घालतो आणि उदार अंत:करणाने जेव्हा तो इतरांना क्षमा करतो. त्या क्षमतेच माणसाच्यातील देवत्वाचे दर्शन घडते. वरील चारही गोष्टी कबीरांनी मोठ्या खुबीने आपल्याला ह्या दोह्यातून सांगितल्या आहेत.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Enable Google Transliteration.(To type in English, press Ctrl+g)