अर्थवेध: ज्येष्ठांसाठी “यूबीआय’ : व्यवहार्य मॉडेल

यमाजी मालकर

भारतीय नागरिकांच्या मनात सध्या असुरक्षिततेने घर केले असून पुरेसा पैसा उपलब्ध नसणे, हे त्याचे सर्वात प्रमुख कारण आहे. सर्व ज्येष्ठ नागरिकांना राष्ट्रीय संपत्तीचा दर्जा जाहीर करून त्यांच्यात कोणताही भेदभाव न करता विशिष्ट मानधन देणे ही गरजू नागरिकांना किमान पैसे देण्याची आदर्श (Univerral Basic Income – UBI) युबीआय योजना’ ठरू शकते. अर्थक्रांतीचा या प्रस्तावाची अमलबजावणी करण्याची हीच वेळ आहे. कारण, त्यामुळे अधिकाधिक नागरिकांना समृद्ध आयुष्य जगण्याचा हक्क मिळणार आहे.

या शतकाच्या सुरवातीला साम्यवादाला विषमतेच्या विरोधातील विचारसरणी म्हणून मान्यता मिळाली आणि जगाला त्या दिशेने विचार करण्यास भाग पाडले असले तरी गेल्या 50 वर्षांतील बदल साम्यवादाला झेपले नाहीत. भारताने मिश्र अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार करून विषमतेविरुद्ध लढण्याचा प्रयत्न केला, पण तोही यशस्वी झाला, असे म्हणता येणार नाही. अखेर भारतानेही भांडवलशाहीचा स्वीकार केला. अर्थात, भारतात लोकशाही असल्याने भांडवलशाही चौखूर उधळू शकली नाही. तरीही शेतकरी आणि अतिशय कमी उत्पन्न गटातील भारतीय नागरिकांचे शोषण करण्याचे नवनवे मार्ग भांडवलशाहीने शोधलेच.

-Ads-
दैनिक प्रभातचे फेसबुक पेज लाईक करा

वर्षानुवर्षे शेती आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्याचे प्रयत्न सुरु आहेत, पण त्यांना म्हणावे तसे यश मिळत नाही. एवढेच नव्हे तर शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या कोणत्याही सरकारला रोखता आलेल्या नाहीत. त्यामुळेच निवडणुका आल्या की शेतकरी सजग होतो आणि जेवढे काही पदरात पाडून घेणे शक्‍य आहे, तेवढे पाडून घेतो. कर्जमाफी, कोणत्याही स्वरूपातील मदत याची भरपाई सरकार प्रामुख्याने अप्रत्यक्ष करांतून करत असते आणि तो कर देणारे आपणच आहोत, हे त्याच्या लक्षात येत नाही. कोणत्याही प्रचलित अर्थशास्त्रीय शिस्तीत न बसणारी कर्जमाफी सरकारला आज द्यावी लागते, कारण शेतकऱ्यांची मतदार म्हणून असलेली सर्वाधिक संख्या.

यात सुधारणा करण्याचा काही मार्ग आहे का? देशाच्या व्यवस्थेमध्ये अमुलाग्र बदल होऊ शकेल, असा प्रस्ताव 19 वर्षांपासून “अर्थक्रांती’ने देशासमोर ठेवला. आता नव्या आणि वेगाने बदलत्या परिस्थितीत तीन पुरवणी प्रस्ताव आणले आहेत. या सर्व प्रस्तावांवर खुली चर्चा करण्यासाठी “अर्थक्रांती’ प्रयत्नशील आहे. पण पुस्तकी आणि पाश्‍चिमात्य अर्थशास्त्राच्या बाहेरचा विचार करण्यास देशातील बहुतांश अर्थतज्ञ अजूनही तयार नाहीत. ज्या अर्थशास्त्राने कोट्यवधी नागरिकांचे जीवन मातीमोल केले आहे, त्याला कवटाळून बसणाऱ्यांच्या कोडगेपणाची इतर कशाशी तुलना करता येणार नाही. आज जेव्हा अशा व्यवस्थेने नाकारलेला समाज राजकीय पक्षांसमोर आव्हान म्हणून उभा राहिला आहे, तेव्हा एकच धावपळ सुरु झाली आहे. अशा सर्व गरजू नागरिकांना किमान काही पैसे देण्याच्या योजनेची(Univerral Basic Income – UBI) पुन्हा सुरु झालेली चर्चा हा त्याचा परिपाक आहे. याबाबत अन्य कोणत्याही देशांचे कोणतेच मॉडेल भारताला लागू होऊ शकत नाही. त्याचे कारण भारताची 134 कोटी लोकसंख्या आणि त्यामध्ये असलेले दारिद्रय रेषेखालील सुमारे 30 कोटी नागरिक. त्यामुळे “युबीआय योजना’ आणायची असली तरी तिचे संपूर्ण भारतीय मॉडेल लागेल, हे ओघाने आलेच.

अशा हा स्थितीत “अर्थक्रांती’च्या, केविलवाणे वृद्धत्व नव्हे; तर सन्माननीय ज्येष्ठत्व’ या, सुमारे 13.5 कोटी वृद्धांना विशिष्ट मानधन (पैसे) म्हणजे ग्राहकशक्ती देणाऱ्या पुरवणी प्रस्तावाकडे पाहिले पाहिजे. ज्येष्ठ नागरिकांना राष्ट्रीय संपत्तीचा दर्जा देणे, त्यांच्यासाठी स्वतंत्र मंत्रालय सुरु करणे आणि वयाची 60 वर्षे पूर्ण करणाऱ्या नागरिकाला, त्याचा सन्मान म्हणून विशिष्ट रक्कम (उदा. 10 हजार रुपये) दरमहा त्याच्या खात्यात जमा करावी, असा “ज्येष्ठत्वाच्या सन्मानाचा पुरवणी प्रस्ताव’ “अर्थक्रांती’ने ठेवला आहे. नव्या बदलांत वृद्ध नागरिकांची जी केविलवाणी स्थिती होते आहे, तो आपल्या समाजातील सर्वात प्राधान्याने सोडविण्याचा प्रश्‍न आहे, याविषयी दुमत असू शकत नाही. अर्थक्रांतीच्या या प्रस्तावाची अशी काही वैशिष्टे आहेत की, त्यामुळे अतिशय विलक्षण असे बदल देशात अतिशय कमी काळातील होऊ शकतील. ही उदाहरणे पहा…

  • पुरेशा पैशांअभावी सुरु असलेली मानवी जीवनाची अवहेलना थांबेल.
  • 13.5 कोटी नागरिकांना क्रयशक्ती मिळेल. सेवा क्षेत्राचा विकास होऊन रोजगार वाढ होईल. पैसा फिरल्यामुळे अर्थव्यवस्थेलाही गती मिळेल.
  • भेदभाव न करता मानधन दिल्याने राष्ट्रीय एकोप्यावर विलक्षण चांगला परिणाम होईल.
    पग्रामीण भागात पैसा खेळत नसल्याने अनेक प्रश्‍न निर्माण झाले आहेत. या योजनेमुळे ग्रामीण भागात पैसा फिरण्यास सुरवात होईल.
  • ज्येष्ठ शेतकऱ्यांनाही पैसे भारतीय नागरिक म्हणून मिळणार असल्याने त्यांचे आर्थिक प्रश्‍न सोडविण्यास हातभार लागेल.
  • वृद्धांचे संगोपन कोणी आणि कसे करायचे, याचा निम्न आणि मध्यमवर्गात दिसणारा ताण हलका होईल.
  • आपल्याला साठीनंतर मानाने जगण्यासाठी सरकार मदत करते आहे, हे लक्षात आल्यावर उपजीविका करताना पैसे साठवून ठेवण्यासाठी ज्या टोकाच्या तडजोडी केल्या जात आहेत, त्याला पायबंद बसेल. प्रत्येकाचे आयुष्य सुरक्षित झाल्याने त्याचा समाजमनावर चांगला परिणाम होईल.
  • पैसे थेट बॅंक खात्यात जमा करायचे असल्याने योजनेत गळती होणार नाही.
  • साठीपर्यंत कष्ट केलेल्या, कर भरलेल्या नागरिकास देशाने आणि समाजाने त्याचा केलेला हा सन्मान असेल. त्यामुळे त्याविषयी कोणाचा आक्षेप असण्याचे काही कारणच राहणार नाही.
  • वयोज्येष्ठता हा प्रत्येकाच्या आयुष्यात येणारा टप्पा असल्याने त्यासारखा दुसरा निरपेक्ष निकष असू शकत नाही.
  • सरकार कर घेते, पण थेट काही देत नाही, ही देशवासीयांच्या मनातील भावना दूर झाल्याने सरकार आणि नागरिक हा ताण कमी होऊन देशहिताच्या कामांतील नागरिकांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर वाढेल.
  • नव्या बदलांत ज्येष्ठ नागरिक काळाबरोबर स्पर्धा करू शकत नाहीत, बदलांचा हा वेग आता आणखी वाढत जाणार आहे. या बदलांत जीवन जगण्यासाठी लागणारा पैसा त्यांच्याकडे आल्याने त्यांचे जीवन सुसह्य होईल.
  • तुकड्यातुकड्यांनी सुरु केल्या गेलेल्या आणि प्रचंड गळती होणाऱ्या आतापर्यंतच्या योजना बंद करून त्यातून यासाठीचा काही निधी उपलब्ध होऊ शकतो. “युबीआय’ला किती निधी लागेल, हे महत्वाचे नसून तो पैसा मानवी जीवनाची प्रतिष्ठा जपण्यास कामी येईल, हे जास्त महत्वाचे आहे. तसेच “युबीआय’ कोणासाठी सुरु करायचे, यासंबंधीची गुंतागुंत ज्येष्ठ नागरिकांना मानधन देताना राहात नाही. बेरोजगार तरुण, दारिद्रय रेषेखालील नागरिक, कामगार, शेतकरी या समूहांची व्याख्या करणेच अवघड असल्याने आणि त्यांची संख्या सरकारच्या आवाक्‍यात नसल्याने ज्येष्ठ नागरिकांना मानधन देणे हा अतिशय व्यवहार्य आणि सर्व दृष्टीने चांगला प्रस्ताव आहे, असे “अर्थक्रांती’ला वाटते.
    कोणत्या राजकीय हेतूंसाठी आणि कोणता राजकीय पक्ष असे निर्णय घेतो, हे आम्ही महत्वाचे मानत नाही. अशा निर्णयामुळे देश आणि समाज पुढे जातो की नाही, समन्यायी व्यवस्था प्रस्थापित होते की नाही, हे अधिक महत्वाचे आहे. भारतीय नागरिकांच्या मनात सध्या असुरक्षिततेने घर केले आहे. त्यात पुरेसा पैसा उपलब्ध नसणे, हे सर्वात मोठे कारण आहे. ती असुरक्षितता काढून टाकून अधिकाधिक नागरिकांना समृद्ध आयुष्य जगण्याचा हक्क देणे, हे यामुळे शक्‍य होणार आहे.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

Enable Google Transliteration.(To type in English, press Ctrl+g)